شرح صدر

بلوغ

2011-07-15T14:00:00.001+04:30

تمام آنچه غنیمت، حشره‌ای است بزرگ

که مشمئزت می‌کند روزی!

چیزی افزایش نیافته، مشعل پیش آمده است تا نزدیک چهره‌ات

و سایه تو بر دیوار عظیم می‌نماید

اما عاقبت یا خواهی سوخت، یا شناخته خواهی شد

تمام آنها که می‌آیند، برای کشتن سرود می‌خوانند

اما نخستین افسانه همه چیز را مه‌آلود می‌کند

و در افسانه هزار و یکم، تمام آنها که می‌آیند

یا عاشق شده‌اند یا مرده‌اند!

این است خلاصه تمام نقاشی‌های جهان

برخیز از این بساط! انبوه کج مداری‌ها را در قهقهه‌ای طولانی بپیچ

و در لجن فرو کن

در خنده‌ای که نمی‌دانی چرا بر لبت روییده است!

آنکه نه سخن می‌گوید، نه راه می‌رود، نه می‌نگرد

آیا نمرده است؟

و این شهر، این ردیف خیابان‌های طویل

آیا گورستانی با شکوه نیست؟ که خاطره‌هایی کهنه را در سکوت خمیازه می‌کشد؟

زمان می‌گذرد و همه چیز به بلوغ می‌رسد

دلداگی، نفرت، عشق، فرومایگی...

همه اینها بالغ می‌شوند

جان تو کشوری می‌شود کوچک

با قبایلی چنین بزرگ

همه تو را پس می‌زنند

یکی دیروز، یکی فردا

همیشه نفرت از عشق عمیق‌تر بوده است

و تواناتر

همیشه مرگ، زندگی را به تمسخر گرفته است

فردا

امروز را

محمد حسین جعفریان

روزانه پادگان

2011-06-12T18:55:00.000+04:30

دوشنبه 90/3/16
داره تسویه حساب میکنه. سر سفره نشسته بودیم. شام سربازی: سیب زمینی و تخم مرغ آب پز میخوردیم. داره میره رشت. فردا سربازیش تمومه. و من یک سال دیگه تو این غروبهای پادگانی اسیرم. وقتی تصور میکنم میره و توی خیابونای گرفته رشت، توی آدمها و ماشینهای نم زده، توی بعدازظهرهای شلوغ رشت قدم میزنه، سینه م فشرده میشه. یاد 10 سال پیش که اونجا بودم می افتم.
غروبه و همهمه س توی آسایشگاه. آفتاب رفته پایین. باید چیزی نوشت.

سه شنبه 90/3/17
ناهار خوردیم. سفره یک بار مصرف پهن میکنیم کف آسایشگاه. چلو خورش قیمه.

چهار شنبه 90/3/18
بعد از صبحگاه میریم ورزش. 1500 متر میدویم و بعدش نرمش و حرکات کششی. شنای سوئدی که رفتم حالم بد شد. داشتم بالا می آوردم. فشارم افتاده بود. بچه ها رو بردن برای تمرین رژه.

پنج شنبه 90/3/19
امشب شب آرزوهاست. و من نگهبانم.

جمعه 90/3/20
جمعه ها روز استراحته. نمیدونم صبح چه ساعتی از خواب بیدار شدم. آخرین بچه های نهستی امروز اومدن. دوباره آسایشگاه مث قبل شلوغ شده. قراره فردا کوله پشتی پر از سنگ و کلاه آهنی ببندن به عنوان تنبیه.
اینجا مرتب بارون میاد. ارومیه شمالی ترین و غربی ترین مرکز استانه. هر ابری که از هر جایی راهشو گم میکنه طبعا از اینجا میگذره. امروز بارون وحشتناکی بارید. همراه با تگرگ. ظرف 15 دقیقه سیل راه افتاد. حالا میفهمم چرا پشت بومهای پادگان مث رشت و لاهیجان شیروونی 45 درجه س. یاد کسایی میفتم که الان توی 02 رژه میرن، توی گرما، یا رفیقم توی زاهدان. یادشون بخیر.

شنبه 90/3/21
11 روز تا پایان دوره مونده.
تصور میکنم کوچه های خلوت و آشنای شهرم رو. مغازه بابابزرگ؛ دلهره ها؛ رفقا. 1800 کیلومتر فاصله؛ اما روز همون روز و شب همون شبه. فقط من آرومتر شده م.
جمعه هفته پیش ایمان رو دیدم. شنبه رضا و پرویز و وحید رو. همه مث قبل. انگار من پیرتر شده م. این 4 ماه بیشتر به من گذشته، انگار 14 ماه. انتظار داشتم بچه ها جلوتر باشن. ایمان اما بهتر بود. بزرگ به نظر میرسید. وقتی سکوت میکرد و چشم میچرخوند، آرامشی درش بود. خوشحالم که خوبه. و سرپاست. مهرداد هم.
برای من آدمها مهمتر از ماجراهان.

ارشد گروهان

2011-03-22T16:44:00.000+04:30

تهران – قصر فیروزه – پادگان آموزشی 02 : اینجا خدمت میکنم. با کمپوت و قلبی از طلا بیاین.

محل خدمتم

دلتنگی‌های نقاش خیابان چهل و هشتم*

2011-01-03T11:56:00.001+03:30

تو دانشگاه درسی داشتیم به اسم «ساخت و ارائه» که می‌خواست نقاشی کردن یادمون بده. اوایل هفتاد و نه بود. ترم دوم بودم و بیست ساله. رو یکی از کاغذام طرحی کشیده بودم شبیه تونل لوله فاضلاب که ته‌ش با شبکه فلزی بسته بود. مثل اینایی که توی فیلماست، که انتظار داری وقتی می‌ری جلو باز بشه به جای پرنورِ سبزی، جنگلی یا جاده‌ای. نقاشی در واقع کنایه‌ای از مسیر زندگی بود و چیزی که من کشیده بودم نشون می‌داد راه گریزی نیست و ته‌ش بسته‌س.

طرح‌ها رو به استاد نشون دادم. گفت: «مطمئنی ته‌ش بسته‌س؟ ممکنه میله‌ها از ته تونلت فاصله داشته باشن!» و برای من که به چشماش زل زده بودم شروع کرد پشت طرحم به کشیدن نمای بالای تونل و فاصله‌ای که شبکه فلزی با اون می‌تونست داشته باشه. نشون می‌داد از زاویه دید من که توی تونلم ته تونل بسته‌س. تنها کاری که باید می‌کردم این بود که تا ته‌ش می‌رفتم.

حالا ده سال توی تونل جلوتر اومده‌م. چقدر دوست دارم فریاد بزنم:«آهای...» و صدام می‌پیچید: «آره بازه! بچه‌ها بیاین ازینجا می‌شه بیرون رفت…». اما نمی‌تونم.

* عنوان مطلب اسم داستان و کتابیست از جی. دی. سالینجر.

نوشتن از چیزهایی که وجود ندارند - دو

2010-11-06T20:43:00.001+03:30

«نمی‌دونم». شاید اگر این کلمه رو 10 سال پیش می‌فهمیدم الان پیرمردی 70 ساله بودم. شاید 10 سال پیش چیزها می‌تونستن هیجان‌زده‌م کنن، چیزها می‌تونستن بترسونن‌م، امیدی بود... هدفی. اما در آستانه 30 سالگی چیزها فقط به هم ریخته‌ن و من نگاهشون می‌کنم. برای فهمشون -اگه بخوام بفهمم- همون‌قدر باید زور بزنم که تو 17 سالگی می‌زدم و سر آخر به قدری به هم می‌ریزن که «نمی‌دونم».

بارها به خودم گفته‌م اگه غم‌ها گلومو فشار نمی‌دادن الان به اینجا رسیده بودم؟ 10 سال از زندگیمو به باد دادم و تهش یک ویرانه باقی گذاشتم. دلیلش چی بود؟ دارم نگاه می‌کنم و می‌بینم که «نمی‌دونم». این زندگیه. من اینجا وایسادم؛ مات، مبهوت، خمار، بی‌اعتنا.

و تو از من می‌خوای که موضع بگیرم. درحالی که نمی‌تونم حتی عصبانی باشم. دست از سرم بردار. من راهی بلد نیستم. تنها، تنها با آخرین رمقم دارم سعی می‌کنم سنگ پی رو نگه دارم. چرا متوجه نشدی زمان آرمان‌های باشکوه گذشته. تو که باهوش هستی. به ضعف خودت ایمان بیار. همونطوری که من آوردم.

ادامه دارد…

نوشتن از چیزهایی که وجود ندارند - یک

2010-10-27T20:25:00.004+03:30

سلام

اگه همین «سلام» برای اول کار کافی نیست، یه لبخند هم باهاش هست، مث وقتی که از نزدیک همو می‌بینیم. و وقتی که همو می‌بینیم بغلت می‌کنم، مث یه رفیق، مث یه گنج.

اون چند لحظه رو برای همیشه دوست دارم، همون لحظه‌های اول؛ از دور دیدن، خندیدن، فریاد شادی کشیدن، «سلام رفیق» گفتن، بغل کردن، شادی رو تو چشمای هم پیدا کردن... دوس دارم این لحظه‌ها کش پیدا کنه، سوزن گرامافون همونجا گیر کنه و هی تکرار بشه و تکرار بشه و تکرار بشه. ابدی بشه.

نمی‌خوام به بعدش برسم. به زمانی که روبروی هم می‌شینیم و از درون هم جستجو می‌کنیم و به «سنجش» می‌افتیم، گیرم ناخودآگاه.

من روبروی تو نیستم برادر.

ادامه دارد...

آخر تو هم

2010-10-14T11:45:00.001+03:30

…
هرگز بلور باور خود را
بر سنگ‌فرش کوچه شب آزموده‌ای؟
روزی تو هم
در یک حریق جنگل تاریخ
چتری به سر ز اخگر و خاکستر
از جستجوی یاوه، تهی دست می‌رسی
ای تک سوار بیشه پندار
امروز فاتحانه گذر کن
از شهرهای روشن اشراق
اما
فردا تو هم به کوچه بن بست می‌رسی

«واصف باختری» شاعر بزرگ افغان
نقل از وبلاگ «رهانه» سخیداد هاتف
دیگر آثار

چنین زیستنی…

2010-09-21T17:46:00.001+04:30

از کجا آمده‌ای؟ درخت از باد پرسید. باد پاسخ داد از آن‌جا که همه می‌آیند و شادی آورده‌ام. آن گاه هر چه نادیدنی در دامن داشت برافشاند و زمستان را به بهار بدل کرد.
□
چنین زیستنی را آرزو کردن طلب شادمانی‌ست و به راستی مگر سرنوشت هر یک از ما بدان باد شبیه نیست که در اسفند می‌وزد و فروردین را به یادگار می‌گذارد و می‌گذرد. هر یک از ما حامل فروردینی هستیم در خور وسع خویش که آن را در زمین خواهیم پراکند و خواهیم رفت. نزاعی اگر هست بر سر وسع من و وسع توست، زیرا هر دو نادانیم و گمان می‌بریم که وسع ما بیش از دیگری‌ست و به زیستن و فرمان دادن سزاوارتریم. اگر از دام نادانی برآییم و یکسره از این هیاهوی بیهوده کرانه کنیم، خواهیم دید که هر کسی صلیب خود را بر دوش دارد و گمان می‌برد صلیب او سنگین‌تر است و به همین دلیل سزاوارتر است. اکنون که نادانی میان‌دار است، من و تو جز آن که به ریش آدم و عالم بخندیم، چه کاری از دستمان برمی‌آید؟ من بار خود را برده‌ام و هم‌چنان خم می‌شوم تا دیگران تتمه بار خود -بار نادانی خود- را بر دوش من به مقصد برسانند. تو نیز می‌توانی به من بپیوندی و دورادور، بی آن که مرا ببینی، از سر شوخی خم شوی و بگذاری دیگران بار جهالت خود را بر دوش تو بیندازند. مترس! له نخواهی شد. در حقیقت هیچ اتفاقی نخواهد افتاد، زیرا بار من و تو را دیگری به دوش می‌برد، آن که با من و توست.

فرامرزنامه، یوسف‌علی میرشکاک، کلیدر، اول 85

کاش…

2010-09-11T13:21:00.001+04:30

Painted in Windows Paint

وصف دوست (9): «وحید رضایی»

2010-08-12T18:56:00.001+04:30

زندگی یک فنر

خوش‌تیپ، خوش‌پوش، سر به هوا (به نظرم ترجیح می‌ده سر به هوا نشون بده)، گرم، خوش‌مشرب، از همه مهم‌تر صادق. رُک (البته شاید، برخورد نکردم)، بدون پشت پرده (به نظر من)، و کمی خُل‌ وضع! همیشه یا اغلب اوقات خندان (شاید علی‌رغم میل باطنی‌ش. از اینکه همیشه راضی و خوشحال به نظر برسه راضی نیست، اینو توی یکی از sms هاش گقت. پس چرا اغلب خندانه؟ ما ازش این انتظارو داریم؟)، بی‌ریا. و در یک کلمه: دوست‌داشتنی. می‌دونم زیاد کار می‌کنه. زحمت می‌کشه، از اعصاب و وقت و توانش زیاد مایه می‌ذاره.

عده‌ای از آدما هستن، بدون ترس، خودشونن. وقتی چیزی رو دوست دارن می‌گن دوست داریم، وقتی بدشون بیاد می‌گن بدمون می‌آد. بدون اینکه محاسبات پیچیده‌ای رو انجام بدن که همچین حرفی آیا شأنی به من می‌ده یا شخصیت و محبوبیت منو مخدوش می‌کنه. این چنین آدم‌هایی «بی‌جایگاه» به نظر می‌رسن. دنبال شخصیت نیستن. به همین خاطر به نظر منفعل، خود کم‌ بین، لوده و خُل وضع می‌آن، اما حقیقت اینه که اونا «بی‌هراسن». بی‌هراس از قضاوت دیگران، خودشونو زندگی می‌کنن، حرف‌های احقانه می‌زنن، به فکر اعتبارشون نیستن و هنوز روش زندگی کودکی رو همراه خودشون دارن. من فکر می‌کنم این فرشته‌های خندان خیلی سالم‌تر از آدم‌های شخصیت‌دار و با اِهنّ و تُلپی مثل منن. وحید از این دسته آدماست: بی‌هراس.

فنر عزیز! تو رو فنر نامیدم به خاطر انرژی و شادی‌ای که نشون می‌دی. عینهو یه فنر. کافیه انرژی اولیه رو بهت بدن تا خودت بری. بگیری و بری سرخوشانه. فنر، جهنده بی‌مبالات!

وحید رو دوست دارم. اون کودک آزادیه (در رفتار و روانش) که من نمی‌تونم باشم و من پیر آگاهیم که اون نمی‌تونه باشه. آدمای بی‌هراس آدمای بی‌تجربه‌ن (بی‌تجربه در اینجا صفتی با بار منفی نیست بلکه یک تشریح وضعیته). اون‌ها مثل ما (من) از تجربه مسخره شدن موقع یک اظهار نظر یا عمل نادرست و احمقانه به این نتیجه قطعی نمی‌رسن که «دفعه دیگه این‌طور عمل نکن»؛ مثل کودک؛ برای کودک «جیزه» معنایی نداره. اونها هراسی از اونچه برای بقیه وارد شدن به اون باعث عدم تعادل، بی‌ثباتی و مورد تمسخر قرار گرفتن می‌شه ندارن، اونها «بی‌ثبات»، «بی‌قرار» و «بی‌جای‌گاه»ن. این رابطه با اون‌ها رو برای پیرهای آگاه سخت می‌کنه. با آدم‌های کودک‌منش چطور باید رفتار کرد؟ کودک به چیزی تعهد نداره. چون تعهد متعلق به عقله. این باعث می‌شه نزدیکی به افراد کودک‌گونه سخت باشه. آیا به اون‌ها باید گفت متعهد باشین و بزرگ بشین؟ سؤال سختیه.

درسته که کودکانه زندگی کردن، بدون تعهد زندگی کردن و در نهایت «بی‌جایگاه» زندگی کردنه، اما باید توجه داشت که ما بزرگ‌ها هم اگر چه متعهدانه زندگی می‌کنیم (یا لااقل ادعاشو داریم) اما ما هم «بی‌جایگاه»ایم. همه رو هواییم «بی‌جا»ییم، «بی‌قرار»یم (بنابراین پناهی نیست، نه آغوش بزرگی نه معصومیت لبخند کودکی). این خصیصه روزگار ماست. در آغوش گرم بزرگ‌منشان «قراری» وجود نداره؛ پاسخ یا آرامشی. ما همه هم‌تراز و هم‌دردیم. ما در شرایط غیر قابل تصوری زندگی می‌کنیم. چیزی که جا و قراری نداشته باشه «وجود» نداره و تمام تراژدی همین جاست، ما وجود داریم و وجود نداریم. همه دردها از همین جا بلند می‌شه. تن می‌گه هستیم، روان می‌گه نیستیم. نیست هستیم. من، تو، فرد، جمع، دولت، مردم، جوان‌ها، پیرها، فرهنگ، اقتصاد، اخلاق، سیاست، دین، شریعت ... نیست‌اند و هستند. فاجعه همین جاست.

چکیده زندگی

2010-08-06T02:29:00.000+04:30

غلط کردن چیز خوبی‌ست. در واقع اعتراف به غلط کردن خوبست. وقتی ده بار پشت سر هم بگویید غلط کردم غلط کردم غلط کردم غلط کردم... یک جور احساس شادمانی می‌کنید. من امروز چهار صفحه ریز ریز بغل به بغل از گوشه راست بالا تا ته گوشه چپ پایین ورق A4 را پر کردم از «غلط کردم». چه لذتی داشت. یک اثر هنری شد اصلا. حاضرم قابش کنم و (توی یک قاب حسابی دست کم بیست هزار چوغی) آویزان کنم از دیوار سفید اتاقم. شده مثل یک ورد دعا؛ ورد «یا غلط الاغلاط یا غلط الغالاط یا غالط و یا مغلوط و برو الی آخر». یعنی مثل یک برگه عهد عتیقی شده، مثل یک ورق رمز، یا از آنها که به گردن گاو و شتر و بچه و درخت و از این دست آویز می‌کنند برای نمی‌دانم چه که مقدس است و ازین حرفها. ها! کلمه‌اش را پیدا کردم: «مقدس»! بله خیلی مقدس شده. یک ورق از بالا تا پایین یک‌دست نوشته «غلط کردم». خیلی مقدس شده. همان طور که گفتم اصلا یک اثر سمبولیک فراپست‌مدرن ساختارشکنانه‌ست به جان خودم. تازه مخصوصا اگر با خودنویس سیاه کم‌رنگ بنویسید. یک کم آب قاطی جوهرش کنید درست می‌شود. همچین کم‌رنگ بی‌حال باشد. تمام که شد خودتان حظ می‌کنید. اصلا می‌توانید به عنوان مانیفست یک عمر زندگی یا یک عمر کار هنری یا یک همچه چیزی به کارش بیندازید. جدی عرض می‌کنم. خیلی سمبولیک است. حتی من که باشم اگر یک هنرمند اسم و رسم‌دار مشهوری بودم می‌گفتم بعد از مرگم همه آثارم را محو کنند فقط همین یکی را به عنوان چکیده هنرمندیم بگذارند توی موزه‌ها، به عنوان وصیت‌نامه. حالا که اینها را نوشتم واقعا جدی شدم بروم یک قاب مشکی با فریم ضخیم چوبی سفارش بدم. چکیده زندگی آدم واقعا ارزشش را دارد. ندارد؟

وصف دوست (8): «میثم دعایی»

2010-07-31T10:58:00.003+04:30

نبوغ و جذابیت در ماهیتابه‌ نشسته ماه پیش

مشخصات ظاهری: زیبا. خوش‌تیپ. خوش‌پوش. قد: بلندتر از متوسط. مو: سیاه. چشم: قهوه‌ای روشن. بینی: قلمی. ابرو: پُر. پیشانی: بلند. اندام: متناسب با اندکی شکم (که قبلاً نداشت). دست‌ها -به‌طور خاص- مردانه.

مشخصات رفتاری: خوش برخورد (در حد پسر پادشاه!). کمی با تبختر و مغرور (شاید تأثیر ذاتی زیبایی باشه). اما متعامل و همراه. نکته‌ پرداز، شوخ و خندنده. خوشحال (اغلب). صمیمی و دوست داشتنی.

ما با هم خیلیه که رفیقیم، از 79. از دانشگاه گیلان. زمانی که هر دو بچه‌های معصومی بودیم و جاه‌طلب و در عین حال احمق. فضای خوابگاه بلوک 2، اتاق 102 با جمع «رضا ‌زارع» و «احمد صادقی» و «کریم ‌دادگر» و «شعبان ‌عظیمی» و من و میثم و دیگران هنوز برام روشنه. 2 سال تو اون خوابگاه خاطرات زیادی رو می‌سازه. خوابگاهی که توش «ایمان» و «رضا» و «محمود» هم بودن. یک سرنوشت مشترک و یک دوره مشخص. اگه بخوام ازش خاطره بگم مث باز کردن یه بغچه قدیمی از یک کمد قدیمیه. لباسهایی که برات کوچک شده، چروک‌هایی که اُتو می‌خواد و رنگ‌هایی که از مُد افتاده.

میثم از اون استعداداییه که به جای این که تو یه گلخونه یا زمین کشاورزی بار بیان تو جنگل کاشته می‌شن؛ خودرو و پر از پیچ و تاب؛ خشن و بدوی و به همین خاطر مغرور و پیش‌بینی ناپذیر. درختی که هیچ ‌وقت میوه‌شو راحت نمی‌شه به ‌دست آورد.

آخرین بار، آخرین بار که تهران بودم دیدمش (بهمن 86). اون کارشناسی ارشدشو (خاک‌شناسی) تموم کرده و نمی‌دونم الان پی چیه؟ دکترا یا زن گرفتن؛ شایدم فرنگ. اونو میدون ولی‌عصر دیدم. قرار گذاشته بودیم روبروی سینما قدس. مث دو تا رفیق که از جنگ (حساب کن ویتنام!) جون به در بردن هم‌دیگه رو بغل کردیم؛ به خاطر یه گذشته مشترک؛ چیزی که من بهش می‌گم یه دفترچه خاطرات مشترک. راه افتادیم. مهربانانه با من برخورد می‌کرد. همیشه همین‌طوره، زود احساساتی می‌شه، مث بچه‌ها. هر وقت می‌بینمش پرت می‌شم توی خوابگاه 102. با هم رفتیم خونه رفیقش، جایی که خودشم اون‌ جا بود، برای چند روز. خونه مث یه سطل آشغال به هم ریخته بود. میثم هنوز همون میثم بود؛ بیرون: مرتب، باکلاس و جذاب؛ درون: شلخته، بی‌خیال و حتی بی‌فکر. احتمالا فقط یه نابغه می‌تونه نمره‌های درسی خوب و فعالیت‌های دانشگاهی موفق و… مث میثم داشته باشه در حالی ‌که ظرف‌هاش یک‌ ماه توی ظرف‌شویی گند بزنن و شورت و زیرپیراهنش در حکم دستگیره و سفره غذا باشن و با همه این احوال وقتی با من می‌آد بیرون شلوارش اُتو کشیده و پیرهنش با جلیقه‌ش سِت باشه؛ این زمانی بود که من همه رو تو پارک دانشجو جمع کرده بودم. وقتی دوش به دوش هم داشتیم به سمت جمع بچه‌ها می‌رفتیم و می‌دونستم همه توجه‌شون به این رفیق خوش‌پوش و خوش‌تیپ من جلب شده، با خودم می‌گفتم کاش شیوه منحصر به‌ فرد این «مغز» رو در رفع و رجوع معضلات عظیم بشریش دیده بودن. با این حال ما با لبخند شیرین و برخورد سحرانگیز یک ذهن پاک! وارد جمع شدیم. همه چیز اون‌ طوری پیش می‌رفت که همیشه پیش می‌رفت. کاملاً مورد توجه بود، جذاب بود، خون‌سرد بود و اظهار نظرهای پرحرارت‌شو می‌کرد و من بهش نگاه می‌کردم و لذت می‌بردم از جذابیتش، از این‌ که رفیق منه و از حماقت دست جمعی‌مون!

فکر کنم با این پست به اندازه کافی انتقام‌مو ازین خرس وحشی گرفتم! چرا؟ چون من همیشه عاشق این پسر بودم. عاشق بچه درونش بودم؛ جذابیت خاصش. اما اون مث یه بچه از زیر این محبت غیرپدرانه! در می‌رفت؛ با هوش و در عین حال بی‌رحمی یک بچه؛ بی‌رحمی یک معصومیت کور، معصومیتی که امکان نداره بتونی بهش جهت بدی.

وصف دوست (7): «محمود نوری»

2010-07-27T09:58:00.006+04:30

اَلفی اَتکینز

مشخصات ظاهری: قد: متوسط یا کوتاهتر. رنگ صورت: تیره. مو: قهوه‌ای، لخت و معمولاً کمی بلند. اندام: نه چاق نه لاغر. معمولی پوش. کلاسیک پوش. مرتب پوش.

مشخصات رفتاری: مؤدب، مهربان و روی اعصاب! با این حال دوست داشتنی. ما 3 ماه تابستون 84 رو با هم زندگی کردیم (سر یک پروژه تحقیقی) و من گاهی دلم برای اون 3 ماه تنگ می‌شه. خاطره مشترک با مزه‌ای بود. با هم به روستاها می‌رفتیم، عکس می‌گرفتیم ، مینی‌بوس سوار می‌شدیم و تو قهوه‌خونه ناهار می‌خوردیم. بعد توی یه زیر زمین اجاره‌ای در حالی که صاحب‌خونه‌ش که پیرزنی بود، و پسر صاحب‌خونه‌ش، و احتمالاً بقیه اعضای خانواده‌ی صاحب‌خونه‌ش، معتاد بوده‌ن؛ تایپ می‌کردیم، عکس copy paste می‌کردیم و فیلم از کلوپ می‌گرفتیم و تماشا می‌کردیم. شب‌ها چایی تو استکان‌های کمر باریک می‌ریختیم و سر مسائل اجتماعی و انسانی و تقابل سنت و مدرنیته بحث می‌کردیم! آره دوران با مزه‌ای داشتیم.

محمود معمولاً تهرانه و احتمالاً آخرشم رئیس یه شرکت معماری می‌شه! یا توی سازمانی چیزی، کارشناس می‌شه. توی اون بحث‌های شبانه در مورد آینده خودمون، آینده کارمون، آینده معماری، آینده ایران و آینده دنیا زیاد بحث کردیم! و من متوجه شدم محمود خیلی خوب فکر می‌کنه و اگه بتونه خیلی خوب هم عمل کنه می‌شه تصور کرد اون بحث‌ها بی‌فایده نبوده!

حدس می‌زنم کارشناسی ارشد بگیره، چند سال بعدش دکترا هم بگیره و نهایت وقتی همو می‌بینیم دوباره 3 ماه بریم توی روستاها کار کنیم! امیدوارم همین‌طور بشه. اونو راحت می‌شه خندوند و این موهبت بزرگیه، هم برای اون هم برای رفیقاش.

«ذکر محمود نوری، رحمت‌ الله علیه»

آن مجذوب قرارداد، آن مصلوب حضرت استاد، آن قبلۀ بی‌کار، آن نطفۀ* معمار، آن خویشتن کشتۀ دردِ پیزوری، لطیف عالَم، محمود نوری -رحمت الله علیه- یگانۀ عهد بود و هندسۀ وقت و ظریف اهل رفاقت و قرین اهل محبّت؛ و ریاضتی شگرف و معاملتی پسندیده و نُکَتی عالی و رموزی عجب و نظری صحیح و فراستی ثاقب و عشقی باحرارت و شوقی بی‌بدایت داشت؛ و مشایخ بر تقدیم او در کسب متفق بودند و او را «امیر الکُنترات» گفتندی و «قمر المهندسیه». مرید رضا حشمتی بود و [صحبت] پرویز صدّیق یافته و از اقران جواد بود و در طریقتِ ماست‌مالیّه مجتهد بود و صاحب مذهب؛ و او را در طریقت ماست‌مالیّه براهینی قاطعه هست و حجتی لامعه. و قاعده مذهبش آن است که مبلغ معاملت را بر مقصد مجاهدت تفضیل نهد؛ و معاملتش موافق رضای حشمتی است -غفر الله ذنوبه- و از نوادر طریقت او یکی آن است که پروژت** بی‌ایثار حرام داند و در هر پروژت، ایثار دوستان فرماید بر حقّ خویش، و گوید: «ایثار پروژت با درویشان فریضه است و تک‌خوری ناپسندیده». و او را نوری از آن گفتند که چون شب تاریک سخن گفتی، نور از دهان او بیرون آمدی، چنان که خانه روشن شدی***. و نیز از آن نوری گفتند که به نور فراست از اسرار معاملت خبر دادی. و نیز گفتند: او را دفتری بود در کریم‌خان که همه شب آن‌جا عزلت گزیدی و خلق آن‌جا به نظاره شدندی. به شب نوری دیدند که می‌درخشیدی و از دفتر او هم‌چون لیزر به بالا بر می‌شدی.

* اصل: نقطه.
** اصل: مَس پراجکتز (Mass Projects). متن مطابق نسخه بوق است.
*** اصل: پول از دهان او بیرون آمدی، چنان که خانه پر پول شدی. متن مطابق نسخه دوغ است.

وصف دوست (6): «پرویز صدیق»

2010-07-24T11:42:00.002+04:30

مردی در آستانه‌ی شدن

مشخصات ظاهری: قد: متوسط یا کمی بلندتر. پوست: روشن. مو: خرماییِ روشن. رنگ چشم: قهوه‌ای روشن (اگه اشتباه نکرده باشم). صورت: در محدوده کوچکی متناسب! (شاید خودش بگه نامتناسب!). اندام: معمولی، نه چاق نه لاغر. شیک‌پوش. مُدپوش. زرق و برق‌دار!

مشخصات رفتاری: خندنده! در جک تعریف کردن و دلقک‌بازی استاد؛ کاری که به راحتی از پسش برمی‌آد و احتمالاً این تنها کاریه که می‌تونه به راحتی از پسش بربیاد! نگران (همیشه خدا یک چیزی باید پس ذهنش نگرانش کنه، این می‌تونه رفتن به دستشویی باشه، موجودی کیف پولش باشه یا زندگی در خراب‌شده‌ای مث ایران، به قول خودش). هیجانی. عجول. وقتی جدی می‌شه، نالنده. نالنده به شکلی که به نظرتون برسه هیچ‌ کاری براش نمی‌شه کرد. از اون نوعی که به نظرتون برسه تنها پیشنهادی که می‌تونین بهش بکنین خودکشیه!

پرویز سعی داره به دنیا گیر بده. به عالم. به همه‌چی. عصبانی می‌شه، خون خونشو می‌خوره، فحش می‌ده. مثلاً به چی؟ به طرح امنیت اجتماعی (که گشت‌ها گیر می‌دن به مردم). یک‌ جور حق‌خواهی داره. حق‌خواهی همراه با خشونت. باز کردن دردها و عقده‌ها. این خوبه. یعنی باید به این مسائل حساس بود. ولی من همیشه منتظرم پرویز کشف‌های بزرگتری بکنه. عصبانیتش رشد و بلوغ پیدا بکنه و چشم تیزبینشو نفوذ بده به همه‌جا، به آدمیزاد، به ذات دنیا. دیدن رفتار تحقیرآمیز مأمورِ استحاله شده با مردمِ بی‌خبر و نظر، همه رو عصبانی می‌کنه و از کوره درمی‌بره، اما گلاویز شدن با همه جزئیات، با طومار جزئیاتِ آزار دهنده و بی‌سامان، باعث می‌شه اون جزئیات جای کلیات بزرگتری رو بگیرن. خانه –جانم!- از پای‌بست ویران است. من معتقدم تحقیر کردن یک آدم مث قتل می‌مونه... اما رفتار تحقیرآمیز در همه چیز رسوخ کرده، آیا باید فقط این رفتار رو دید، یک سویه؟ در سطح؟ یعنی یک پالس (همون رفتار تحقیرآمیز مأمور گشت با مردم) ارسال بشه و تو به اجبارِ حس عدالت‌خواهیت بهش جواب بدی و با عصبیت، خودتو خالی کنی؟ نه، این‌جور عصبیت‌ها اگه راه به «زمانه‌آگاهی» نبره، از آدم یه‌ جور احمق می‌سازه؛ یک مهره دم دست برای بازی روزگار که با هر بادی مث خار و خاشاک به هوا می‌برتت و جایی می‌ندازتت سرگردان. باید به ذات چیزها نفوذ کنی. اگرچه عصبانی هم باید شد.

شعری از

2010-07-13T11:59:00.000+04:30

آدمی اگر چه آفت خویش است،
آفتاب اختیار است
خود را برگزین
نه آن را که به فریب خاطرت،
قدمی برمی‌دارد
حتی اگر من باشم
که به همه عمر
باران بوده‌ام
بر خلنگ‌زارهای پلشت
و دل‌های کوته‌دست

یوسفعلی میرشکاک

تصویرسازی

2010-07-01T10:38:00.005+04:30

از پشت در صدای تکه تکه شدن می‌آید

و منفجر شدن

همسایه‌های ما همه در خاک باغچه‌هاشان بجای گل

خمپاره و مسلسل می‌کارند

همسایه‌های ما همه بر روی حوض‌های کاشی‌شان

سرپوش می‌گذارند

و حوض‌های کاشی

بی‌آنکه خود بخواهند

انبارهای مخفی باروتند

فروغ فرخزاد

تقصیر تو نیست

2010-06-06T10:09:00.001+04:30

بالاخره مجبورم بنویسم. این پوسته متورم بالاخره باید از جایی سر باز کنه. و بالاخره سر باز کرد. دردها ریخت بیرون.

---

گریه‌ت گرفت. و من پشت تلفن می‌شنیدم. اگرچه ساکت بودی. می‌شنیدم. گفتم ایمان! چیه پسر گریه می‌کنی؟ معلوم بود که گریه می‌کردی. خشکم زده بود. قلبم داشت می‌نالید...

---

ازین فاصله بعید، ازین زمان از دست رفته، چطور تو رو پیدا کنم؟ ما تو رو از دست دادیم، ما جمع دوستان، جمع جوانان زنده رشت... همو از دست دادیم. حالا تو رو چطور پیدا کنم؟ خیال‌ها همه باطل شد، امیدها، امیدهای 10 سال پیش، به چیز مسخره نفرت‌انگیزی تبدیل شد. حرف‌ها، بحث‌ها، آرمان‌ها، شوق‌ها، همه گم شد.

حالا باید خط باریک و لاغر زندگی رو ببینیم. درحالیکه شاید قبلا متوهم بودیم زندگی چیزی جمعی و شاده که «با هم» جلو باید برد. گذشت. و قاطعیت سرد این فاصله «گذشته» قابل پر کردن نیست.

---

یک فضای خالی سرد تیره. مثل سردخونه. این سردخونه همون گذشته از دست رفته من و توست. و اون‌جا ما خوابیدیم. جسم‌های شاد ما خوابیده.

از این فاصله چطور می‌تونم تو رو بغل کنم؟ چطور اشک‌های یخ زده‌تو پاک کنم؟ دستم بهت نمی‌رسه لعنتی. دستم بهت نمی‌رسه.

عکاسی‌های رضا 2

2010-05-20T10:19:00.001+04:30

نظر من: اولی فوق‌العاده‌س..

عکاسی‌های رضا

2010-04-29T18:57:00.007+04:30

اینها عکسایی‌ان که رضا گرفته. من بهش گفتم اینها خیلی فرمال‌ان.

حالا شما نظر بدین..

قراره فعلاً تا ایشون همتی! به خرج بدن و وبلاگ بزنن بنده مث یه ناشر اینجا مقداری از افاضات تصویری‌شون رو بذارم.

قبول دعوت

2010-04-13T10:33:00.000+04:30

دوست ندیده‌ی وبلاگ‌نویسم هملت از من دعوت کرد برای نوشتن اینکه: «بیا فرض کن به‌ت بگن دو ماه بیشتر فرصت نداری. فرصت نداری زندگی کنی. چه کار می‌کنی؟ چه کارایی می‌کنی؟» و من حقیقتش اگر چه سؤال تازه‌ایی نبود –کما اینکه بارها به «نبودن» فکر کرده‌م- اما مشغولم کرد. این فکر که توی دو ماه «چه کاری» ضرورت داره و چه کاری نه، مشغولم کرد. شب روزی که پست هملت رو خوندم، به‌ش فکر کردم و الان، امشب که توی رختخوابم دراز کشیدم می‌خوام ببینم که «آقای جواد وکیلی» تو قبل مردنت چه کار می‌کنی؟

و جواب اینه:

نه خوبی می‌کنم، نه مال‌مو می‌بخشم، نه حلالیت می‌طلبم، نه می‌رم مث عده‌ای مثلاً جاهایی از دنیا رو که ندیدم ببینم، نه می‌رم توی طبیعت آرامش بگیرم، هیچی. اولویت اول برای من اینه که سه چهار تا از دوستامو ببینم (بدون اینکه البته ازینکه ته خطم خبر داشته باشن).

مثلاً ایمان رو. ایمان بزرگ که همیشه ته خط وایستاده، جلوتر از من.

رضا رو ببینم. همراهم رضا رو. پاک‌ترین 170 سانتی‌متری جهان!

سعید رو ببینم. برهمن خندان. سعید! حقیقتاً که تو خود بودایی!

و نیمای «اصالتاً» هنرمند رو که فکر کنم اگه به قدش گیر بدم ناراحت بشه!

دوست دارم چند روز و هر روز چند ساعت باهاشون حرف بزنم. واقعاً از وجود همدیگه باخبر بشیم. می‌دونین چرا می‌خوام این کارو بکنم؟ شاید اون کلید، اون جمله‌ای که باید بشنوم، توی وجودشون پیدا کردم. این حقیقت داره، نمی‌دونم چی، ولی «این» حقیقت داره.

ما باید همدیگه رو پیدا کنیم. فقط آدم‌هان که می‌تونن به همدیگه کمک کنن و من دوست دارم از همه وجودم با دوستام حرف بزنم. و اونا هم.

بعدش دوست دارم دو سه نفرو ببینم و چند روز باهاشون زندگی کنم. چند تا از نویسنده‌هایی که دوسشون دارم. چند تا از آدمایی که برام جالبن. اگه ممکن باشه. و تمام طلوع‌ها رو...

و دیگه هیچ.

روزهای آخر رو قرآن میخونم.

ممنون هملت.

کشیدن چیزهایی که وجود ندارند: پنجره

2010-04-03T18:26:00.003+04:30

"پنجره وجود ندارد."

برای اندازه بزرگتر روی تصویر کلیک کنید

افسانه‌های امروزی

2010-03-20T10:33:00.003+03:30

چند ساعت دیگه ساعت تحویله... نوروز و دیدوبازدید و برو و بیا و اووو... حال شما بهم نمی‌خوره؟ ای بابا! «-سلام! -خوش آمدین! -سال نو مبارک! صد سال به این سالا! بفرمایین... بفرمایین... -تو رو خدا شیرینی بفرمایین!...» دوباره عید و مهمون بیاد و مهمون بره و خنده‌های الکی و حرفای صدمن‌چُسکی! ها؟ جالبه؟! می‌خوام یه وبلاگ معرفی‌تون کنم، روزی یه پست‌شو بخونین حال‌شو ببرین تا بلکم ازین چن روزه‌ی کسل‌کننده به سلامت جون به در ببریم. وبلاگ مُلا، طنزنوشته‌های «ابوالفضل زرویی نصرآباد» از اعاظم طنزنویسی مملکت. من این آقای گنده‌ی سیبیلو رو از «هفته‌نامه مهر» با صفحه «افسانه‌های امروزی» می‌شناسم. از دست ندین. این یکی از افسانه‌هاش:

افسانه خواستگارى مراد

يكى بود، يكى نبود؛ غير از خدا هيچ كس نبود. روزى روزگارى در ولايت غربت يك پيرزنى به نام «ننه مُراد» بود و اين ننه مراد يك پسرى داشت كه اسمش «مُراد» بود. [محض توضيح عرض مى شود كه در زمان وقوع اين افسانه در ولايت غربت هجده تا ننه مراد ديگر هم وجود داشت. چرا؟ از براى اين كه در آن روزگاران پرهام، پژمان، كامبيز و... در ولايت غربت عمل نمى‌آمد لذا شيرزنان آن ولايت عمده همت خود را مصرف توليد رجب، صفر، مراد و... مى‌نمودند. توضيح از بنده نگارنده]

اين مراد صبح‌ها پا مى‌شد و مى‌رفت در كوه و كمر از براى خودش نى مى‌زد و در آن كوه و كمر يك شغالى بود كه با او دوست بود. وقتى مراد نى مى‌زد، اين شغال مى‌رفت و از براى او يك پشته هيزم جمع مى‌كرد و تنگ غروب مراد آن پشته هيزم را مى‌برد در شهر و مى‌فروخت و پولش را مى‌برد مى‌داد به ننه مراد تا از برايش كلوچه زنجفيلى درست كند. ننه مراد هم هر شب براى او دو تا گرده كلوچه زنجفيلى مى‌پخت. مراد يكى از كلوچه ها را خودش مى‌خورد، يكى‌اش را هم مى‌برد مى‌داد به آن شغال.

بارى اى برادر بد نديده و اى خواهر نور ديده يك روز كه اين مراد توى كوه نشسته بود و با شغال اختلاط مى‌كرد، رو كرد به شغال و گفت: «اى يار عزيز و صميمى و اى همراه قديمى، از تو سؤالى دارم و آن اينكه عشق و عاشقى چه جور چيزى است؟» شغال جهانديده و سرد و گرم روزگار چشيده با تعجب گفت: «اى مراد چطور معنى عشق را نمى‌دانى؟ به قول شاعر عشق شادى مى‌باشد و عشق آزادى مى‌باشد و عشق آغاز آدميزادى مى‌باشد.» مراد گفت: «اى شغال عزيز مشكل شد دو تا. اينها كه گفتى يعنى چى؟» شغال گفت: «صاف و ساده‌اش يعنى اينكه يك كسى را آن قدر دوست داشته باشى كه جانت برايش درآيد و هر كارى برايش بكنى.» مراد گفت: «آها... يعنى عين من و تو...» شغال گفت: «نخير... يعنى همين تو با يك دختر خانم.» مراد كه حسابى خجالت كشيده بود، موضوع صحبت را عوض كرد.

روزها گذشت و گذشت تا اينكه يك روز وقتى مراد از كوه برمى‌گشت در دامنه كوه دختركى را ديد كه انگشتش توى بينى‌اش بود و داشت گوسفند مى‌چرانيد. وقتى چشم مراد به دخترك افتاد، يك مرتبه قلبش بنا كرد به تند زدن و دست و پايش شل شد. [اين بنده نگارنده نيز در عنفوان جوانى چنان كه افتد و دانى بارها به اين حالت دچار گرديده و هم در همان ايام اين بيت را سروده است: وقتى كه اعوجاج به من دست مى دهد / احساس ازدواج به من دست مى دهد! تمام شد توضيح اين بنده نگارنده] بارى مراد كه از خود بى‌خود گرديده بود، مدتى مبهوت دخترك ماند كه با تلاشى پيگير و خستگى ناپذير به كندوكاو بينى مشغول بود. وقتى دخترك رفت، مراد هم با چشم گريان رفت به خانه و نشست ور دل ننه مراد و بنا كرد به شعرهاى سوزناك گفتن كه:

الا اى دختر انگشت به بينى الهى مادرت داغت نبينى

چقدر خوبه كه پاى سفره عقد بگه آبجيت كه رفتى گل بچينى!

خلاصه اين قدر نى زد و شعرهاى سوزناك اين‌جورى گفت كه ننه مراد حتم كرد كه پسرش عاشق شده. اين شد كه دستش را گرفت روى نبض دست مراد و بنا كرد به نام بردن كوچه‌پس‌كوچه‌هاى ولايت غربت تا هر جا نبض مراد تند زد، بفهمد كه دختر مال كدام محله است. مراد كه از قضيه بو برده بود، گفت: «ننه، بى‌خودى به خودت زحمت نده من كه نمى‌دانم اين دختر مال كدام كوچه و محله است.» ننه مراد گفت: «خبر مرگت پس چطورى عاشق شدى؟» مراد كل ماجراى آن روز را براى ننه مراد تعريف كرد و قول داد فردا برود نشانى دختر را پيدا كند.

فرداى آن روز مراد دخترك را از پاى كوه تا در خانه‌شان تعقيب كرد و راه خانه شان را بلد شد و رفت به ننه‌اش گفت. همان شب، ننه مراد يك كله قند و يك قواره دبيت گلدار برداشت و همراه پسرش رفت به خانه دخترك براى خواستگارى. آنجا كه رسيدند چاى و شربتى خوردند و پدر دخترك از گرماى هوا شكايت كرد و گفت: «گرما هم گرماهاى قديم.» و بحث سياسى گل انداخت. اواخر شب ننه مراد كه پك و پهلويش از سقلمه‌هاى مراد ناسور شده بود، حرف خواستگارى را پيش كشيد و گفت: «پسر دسته گلم را آورده‌ام كه غلام شما بشود.» پدر دخترك بادى به غبغب انداخت و گفت: «البته ايشان كه تاج سر است مع‌الوصف ما هم يك دخترى داريم كه شاه ندارد و صورتى دارد كه ماه ندارد و در خوشگلى تا و همتا ندارد و اگر شاه ولايت غربت هم با لشكرش بيايد و شاهزاده‌هايش دور و برش باشند و بخواهد صبيه را براى پسر كوچك ترش بگيرد، آيا بدهيم‌، آيا ندهيم. مع هذا به قسمت و تقدير هم معتقديم. اگر اين گلدسته شما بتواند سه خواسته دختر ما را برآورده كند، دخترمان را مى‌دهيم به شما.» ننه مراد گفت: «آن سه تا خواسته چيست؟» پدر دخترك گفت: «خواسته اول شاخ غول است. هر وقت آورد، خواسته‌هاى بعدى‌اش را هم مى‌گوييم.» مراد و مادرش خداحافظى كردند و بيرون آمدند.

صبح فردا مراد رفت پيش شغال و شرح ماوقع را گفت و گفت: «حالا شاخ غول از كجا پيدا كنم؟» و بنا كرد به گريه كردن. شغال كه دلش به رحم آمده بود، گفت: «اى مراد من يك غولى را مى‌شناسم كه در همين نزديكى است و از قضا دست و بالش هم تنگ است. بيا برويم پيش او بلكه راضى شود شاخش را به تو بفروشد.» مراد و شغال رفتند پيش غول و بعد از كلى چانه زدن غول راضى شد شاخ‌هايش را مايه‌كارى از قرار جفتى هفت قران به آنها بفروشد. مراد پول را داد و بر شغال آفرين گفت و شاخ‌ها را برداشت و برد و داد به پدر دخترك. پدر دخترك پس از حصول اطمينان از اوريجينال بودن شاخ‌ها گفت: «احسنت و اينك خواسته دوم: آوردن شغالى كه بتواند حرف بزند و از كوه و كمر هيزم جمع كند.»

صبح فردا مراد با شرمندگى رفت و شغال صميمى و دوست قديمى‌اش را انداخت توى گونى و آورد به پدر دخترك تحويل داد. پدر دخترك گفت: «مرحبا! و اينك خواسته سوم و آخرين خواسته: چشم‌ پوشى داماد از حق توليد سوخت هسته‌اى و تعليق غنى‌سازى.» مراد پس كله‌اش را خاراند و گفت: «يعنى هيچ راه ديگرى ندارد، مثلاً اينكه به جاى اين بروم يك نشانه حيات از مريخ بياورم يا همه مورچه‌هاى نر و ماده دنيا را تفكيك كنم يا آب يك اقيانوسى را سر بكشم و...» پدر دخترك گفت: «نه.» مراد گفت: «پس دخترتان مال خودتان، من هم همان مى‌روم با ننه‌ام زندگى مى‌كنم.» ما از اين داستان نتيجه مى‌گيريم كه آن دختر همچين مالى هم نبوده است! قصه ما به سر رسيد غلاغه به خونه‌ش نرسيد.

Antiwar.com

2010-03-10T12:24:00.008+03:30

A Photo to Pass Along

March 02, 2010| News | Kelley Beaucar Vlahos

A post/picture like this, everyday, might get the point across (though, here, it’s preaching to the choir). But as Mr. Cox suggests, something like this would have to be squeezed onto the boob tube somewhere between segments of “Lost” or after those hilarious “Slap Chop” commercials in order to get the rapt attention of so-called “real America.”

I think it bears passing along. Thank you David Glenn Cox for saying it plain.

From Cox:

I want you to look very closely at this picture and try and keep it in your minds eye. This was a perfectly healthy twenty two-year-old young man who in the service of his country got half of his head blown off. I think that’s important, I think that’s newsworthy. Let me tell you how newsworthy I think it is. I think that it’s more important than chocolate cake recipes and far more important than comic book reviews. It is more important than who fell and whose swell at the winter Olympic games.

It is far more important than any self-serving load of crap banged out by Pseudo doctor Amy. It is more important than American Idol or Lost or any other mindless goat droppings the public chooses to chew on. This is some American mother’s son, her little boy, he may be gay or straight or transgender but his life is fucked forever.

How did this come to happen to this poor mother’s son? It came to happen because the people in the media who are supposed to foster a public debate on such public issues as war instead used their franchise to promote articles about chocolate cake and comic book reviews. They see their free press as free to choose not to look when bad thinks happen. They feel no need to explain to his parents or to anyone that the war that blew off half of this poor boys head was based on out and out lies.

It was a war perpetrated by people who hoped to gain from it be it in oil or pipelines or service contracts and like the media they don’t care that this mother’s son is mangled and mutilated. Do you care? I’ve been married twice for a combined twenty-five years and in that time I doubt my wives ever baked a chocolate cake. I don’t read comic books or watch goat crap TV but you see I’ve got a son about this boy’s age. My heart aches and my mind fills with rage because the people that have the power and authority to show this picture would rather talk about American Idol and from where I sit that makes them an accomplice to a war crime.

Because not content to ignore the current victims they support more crimes and call for more wars. Several years ago in Iraq parents waited for their children at a bus stop. An errant coalition missile struck the bus stop and blew the elementary school age children to pieces. Needless to say this wasn’t widely reported but the parents in a frenzy began fighting over the body parts of their children. Little arms and legs, little headless torsos identifiable only by the shirt or dress they were wearing. Imagine the horror, imagine the type of people who could do such a thing. How do they live with themselves? How do they sleep at night?

They do it by watching Lost and American Idol and by eating chocolate cake. They read comic books and watch sports. It makes life easy because the media will not intrude on their fantasy world but instead will promote the fantasy. Oh, but who won the gold metal in curling and who was eliminated on American Idol.

Iraq war Coalition Deaths 4,696

Injured 30,000

Iraqi civilian deaths and injured, 1,366,650

Afghanistan coalition Deaths 1,659

American taxpayers bill as of today $964,044,305,874

بدان ای فرزند!

2010-02-21T17:44:00.003+03:30

از کتاب مستطاب «دیپلمات نامه» نوشته یوسف‌علی میرشکاک ناشر: کتاب نیستان.

...
بدان ای فرزند! -ایدک الله بمتابعة ‌الثقلین- که ایزد تعالی دنیا را نه برای ما درماندگان و مادرمردگان، که از بهر چاچول‌بازان و پاچه‌ورمالان آفریده است. بیافرید بر موجب سطوت و سرمایه، و بیاراست بر موجب گزاف و پروپاگاند، و چون دانست که زورمندی به از ناتوانی، ثروت به از فقر، زیادت به از نقصان، گردن‌فرازی به از سربه‌زیری، زیبایی به از زشتی، و بر هر دو توانا بود، زورمندی و سطوت و شوکت به امت عیسی داد و ناتوانی و تسلیم و تواضع به امت مصطفی –صلواة الله علیه. زیادت به امت کنفوسیوس و لائوتسه و مائو داد و نقصان به امت خیر الانام –علیه آلاف التحیة و السلام. ثروت به امت موسی داد و فقر به امت جناب لولاک –ارواح العالمین له الفدا. گردن‌فرازی به ایالات متحده –دامت تجاوزاته و مداخلاته- داد و سربه‌زیری و فروتنی به ممالک اسلامی –دامت افتضاحاتهم- و زیبایی به دی‌کاپریو عطا کرد و زشتی و بدقیافگی به پدرت بخشید و بر آن فقر و افلاس و حق‌طلبی و دادخواهی و زبان دراز و دست کوتاه و بی‌عرضگی و کاهلی مزید کرد.

بدان ای فرزند! که حق تعالی و تقدس در این داد و دهش خلاف دانش خود نکرد و بر موجب عدل و علم و حکمت کرد آنچه کرد. توانا بود که چلمن‌ها و بی‌عرضه‌ها را مالک رقاب عالم گرداند و الکتریسیته بر دست شاطر عباس صبوحی و رادیو بر دست نسیم شمال و سینما بر دست کفاش خراسانی و رادیوم بر دست شوریده شیرازی و بمب هیدروژنی بر دست نیما یوشیج به عالمیان ارمغان کند، لیک چون به نظر حکمت نگریست دید که اگر بر موجب نسبت مجازی ما با ساحت قدس لولاک، چنان کند، خشت بر آب زده است.

نقل است که حکیمی از حکمای متأخر را پرسیدند: خداوند تبارک و تعالی از چه سبب استعداد اختراع برق را به ادیسون عطا کرد و به فروغی مرحوم یا قاآنی خدابیامرز عنایت نفرمود؟ حکیم گفت: حق سبحانه و تعالی به ظرف لیاقت بندگان خود می‌نگرد و به قدر آن در حق بندگان عطا می‌کند. چون ایزد عزّ ذکره در این قوم که ما باشیم هیچ هنری جز مولع بودن به عروض و بدیع و قافیه ندید و توقف ما در قاب خاتم و جغجغه و کوزه و بشکن دو انگشتی و حمومک مورچه داره و باباکرم و سوگند دروغ و غیبت‌گویی و دلالی و کم‌فروشی و دله‌دزدی و کاسه‌لیسی و ریا و نفاق و تملق گفتن و تحمل خواری و دیگر صنایع مستظرفه ملی همچون زدن زیرآب یکدیگر و غمازی و تنگ‌نظری و سالوس و بوزینگی اجانب و نظایر این‌ها مشاهده فرمود، روی از ما برگاشت و به فرشتگان امر کرد خیر و غیرت و حمیت و دیانت و انصاف و مروت و جوانمردی از ما منقطع کنند و به میکائیل –علیه السلام- گفت: «ذرهم فی خوضهم یلعبون» تا جز عروض و قافیه و شعار و انتخابات بر ما نپیماید.
...

عروسک کوکی

2010-01-20T11:26:00.001+03:30

پوستری برای
«عروسک کوکی»

فروغ فرخزاد

برای اندازه بزرگتر روی تصویر کلیک کنید
تصویر از Michal Macku

وصف دوست (5): «علی‌رضا کاظمی»

2010-01-04T17:20:00.013+03:30

یافتن مسیر

مشخصات ظاهری: خوش‌پوش. شیک‌پوش. چشم: درشت. پوست: روشن. مو: قهوه‌ای، کوتاه و مرتب. صورت: متناسب، با زیبایی کودکانه. بینی: قلمی، فاصله زیر بینی تا لب بالا (به ‌طور خاص) بیشتر از متوسط (همون زیبایی کودکانه). شباهت به راسل کرو می‌بره!

مشخصات رفتاری: گرم. با تربیت (منظورم مقابلِ بی‌تربیت نیست، یک جور طبیعت احترام برانگیزه). مستعد. کوشا. خودساز. باانگیزه. معصوم. خام. سالم. موفق (خلاف من که: پخته، بیمار، شکسته). اگر من پیر باشم، عده‌ای کودک، علی‌رضا جَوون. کسی‌ که می‌خواد سازوکار دنیا رو کشف کنه، با عشق، با علم، با مذهب. با خواستن.

علی‌رضا کارشناسی فیزیک‌شو سنندج گرفت، ارشدشو (فُتونیک) شهید بهشتی می‌خونه و احتمالاً تا سمت دکترا هم می‌ره. منو یاد نیوتن می‌ندازه. که از افتادن سیبی از درخت (طبق قول مشهور) فرمولی برای جاذبه بین اجسام ارائه کرد (درسته آقای فیزیسین؟). ولی همه چیزو نمی‌شه با فیزیک توضیح داد. با شیمی و ریاضی هم نمی‌شه. با جامعه‌شناسی و روان‌شناسی و بقیه‌شم نمی‌شه. با، اما، «زندگی کردن» می‌شه؛ با عمق جان زندگی کردن؛ از بند و قیدها آزاد بودن و از دستورالعمل سر پیچی کردن. وقتی کسی زنده بودن رو تجربه کنه و بعد چشماشو باز کنه و اطراف‌شو ببینه، تفاوت‌ها رو متوجه می‌شه، نبودها رو.

با این حال نهایتاً فقط می‌شه این دنیا رو توضیح داد، شناختش، اما باز هم راه حلی نمی‌شه پیدا کرد. هر چقدر که با تجربه یا عاقل یا حکیم، خوب یا بااخلاق و کوشا، دین‌دار و درست یا شریف باشی، هر چقدر هنرمند، دانشمند یا سیاست‌مدار، معترض، ضد اجتماع و آنارشیست باشی، هر چقدر که باشی، هر چی که باشی، نمی‌تونی راهی برای خروج پیدا کنی. ول‌معطلی. همه، ول‌معطلیم. و در این بین اعتقاد به شفا بخشی علم یا عشق یا هنر، دین یا بی‌دینی، تعهد یا بی‌خیالی، یک مزخرف خنده‌دار و احمقانه ست. نمی‌گم عالم یا عاشق یا هنرمند نشو، دنبال دین برو یا نرو، حتی نمی‌گم بی‌خیال باش می‌گم از جهان سنتی بیا بیرون و خودتو با تلاش برای نجات پیدا کردن خسته نکن. هر چقدر می‌خوای بدون، اما این رو هم بدون راهی برای بیرون رفتن نیست، حالا می‌خوای تلاش کنی تلاش کن… من از انتهای یک مسیر طی شده باهات حرف می‌زنم. راه حل من اینه (اگر چه خیلی‌ها خیلی بی‌دردسرتر از من قبلاً کشفش کردن): بی قید و بند باش و به ذات خودت پای‌بند باش و فکر کن. همه این‌ سه تا رو می‌شه در این خلاصه کرد: آزاد باش. آزاد باش.

ایمان

2009-12-25T15:00:00.003+03:30

«آیه‌های زمینی» فروغ فرخزاد

برای اندازه بزرگتر روی تصویر کلیک کنید

و یک پیشنهاد:

شعرخوانی فروغ فرخزاد
نام کاست / سی دی: «تنها صداست که می‌ماند»
ناشر: موسسه آوای باربد

بهتره قبل از گوش دادن به این صداآماده باشین. ترکیب شده با موسیقی Camel و Pink Floyd. عواقب گوش دادنش به پای خودتون.

وصف دوست (4): «خودم!»

2009-12-13T14:49:00.002+03:30

ادوارد دست‌قیچی

مشخصات ظاهری: همه‌تون با مشخصات ظاهریم آشنا هستین، ولی برای این‌ که نگین یارو واسه خودش پارتی‌بازی کرد در مورد خودم هم می‌نویسم: دراز (احتمالاً جزو درازترین‌هایی که تا حالا دیدین. به همین خاطر توی احوال‌پرسی‌ها و ابراز محبت‌ها -اینش خیلی سخته- حکم پدربزرگی رو دارم که با نوه کوچیکش روبوسی می‌کنه. شاید به همین خاطره که با من با احترام برخورد می‌کنن)؛ آدم‌های دراز آدم‌های عصبی‌این؛ توی خودشونن و عمرهای کوتاهی دارن. شکننده، وقتی منو برهنه می‌بینین یاد مجسمه‌های مسیح مال دوره گوتیک می‌افتین (بعد از این دوره دیگه خیلی کم، مسیح رو لاغر و استخونی نقاشی کردن). بد لباس، عهد‌بوق‌پوش؛ لباس‌هام معمولاً کهنه می‌شن، رنگ‌ و روشون می‌ره، حتی مندرس می‌شن اما، بازم پوشیده می‌شن. مو: قهوه‌ای تیره. صورت: کشیده، تقریباً متناسب. ریش: قهوه‌ای روشن (که معمولاً همیشه دارم).

مشخصات رفتاری: در برخورد با دوستان انرژی زیادی می‌ذاره؛ پر هیجان، گرم، خوش برخورد، عاطفی (یادمه یه بار در مجلس ختم پدر دوستم اون‌قدر گریه کردم که همه تقریباً به عقلم شک کرده بودن). غیر مترقبه. آسان باز شو. متعامل. مرجع تخصصی هر چیزی (سعی می‌کنه خودشو دانا نشون بده). ذاتاً خوش‌بین. تجربه‌گرا. خطر پذیر. کمی احمق و از مرحله پرت. و در نهایت: « ادوارد دست‌قیچی» (فیلمشو دیدین؟ عنوان اصلیش هست: «Edward Scissorhands» از حضرت استاد تیم برتون. پیرمرد مخترعی که تنها توی یه قلعه، سر یه تپه بالای شهر زندگی می‌کنه، بعد از کلی اختراع اجق وجق یه پسر می‌سازه با دست‌های قیچی. یعنی به‌ جای اتگشت و سبابه و اشاره و… قیچی کوچیک و سلمونی و خیاطی و چمن‌زنی و... . نقش این پسر رو جانی دپ بازی می‌کنه. پیرمرد این پسر رو برای پر کردن تنهاییش ساخته اما بالاخره پیرمرده سکته می‌کنه و می‌میره و پسره‌ ست که تنها می‌شه. یه روز از شهر خانمی که تو کار پودر و کرم آرایشیه گذرش می‌افته به قلعه و پسرک رو در حالی‌ که زار و نزار و زخمی از تیغه‌های قیچی‌هاست پیدا می‌کنه. یک خانم مهربان. اونو برمی‌داره و می‌بره خونه‌شون. اول، همه‌چیز خوبه یعنی همه ازش خوش‌شون می‌آد. چمن‌ها رو می‌زنه، سگ‌های‌ همسایه رو به هر شکلی در می‌آره و موهای خانم مهربون رو آرایش می‌کنه. اما همون‌طور که مشخصه، کم‌کم بدبختی‌ها شروع می‌شن. بالاخره قیچی چیزی نیست که بشه باهاش میون آدما زندگی کرد. اصل قضیه همین‌جاست، اون با بقیه فرق می‌کنه. اون مث بقیه نیست. دستاش به جای این‌ که انگشت داشته باشن قیچی داره. چی‌کار کنه؟ چاره‌ای نداره. حالا که از تنهایی در اومده و شاد بوده، مجبوره دوباره به تنهاییش برگرده. دوباره با همون قیچی‌ها توی همون قلعه با خودش سر کنه. تنها و غم‌دار…).

سوغات

2009-11-24T17:07:00.002+03:30

نبودم. رفته بودم یزد. پارچه قلمکار و سرامیک و کلاه و گردنبند و… . این هم تصویر (درخواستی) خودشیفتگی مردانه ترکمنی من:

دیدم سیبیل لازممه، از بس که بامرامم! حالا سیبیل‌دار شده‌م.

همین‌جا عرض کنم رفقا چرا از گذاشتن عکسشون احتراز میکنن؟ ها؟
-----------------------

به روزرسانی: امید ما (Mr. Or-Wolf) ازین به بعد اینجاست:

[Or] expo

A4 + Roller Pen - No. 5

2009-10-08T11:37:00.000+03:30

جاویدانی عدم تناسب

انار

2009-09-28T10:10:00.009+03:30

برات انار دون کردم. می‌خوری؟ -خوش‌رنگ و رخشان- خوردنش سخته اما وقتی تو یه کاسه جمع بشه هر قاشقش و هر جرعه آبش آدمو تا عمق زندگی می‌بره و برمی‌گردونه -یا به صورت آب‌ لمبو- اونم تا عمق زندگی می‌بره! «انار» طنین قشنگی داره. میوه مقاومی هم هست.

6 سال پیش توی سنندج داشتم توی خیابون در احوالات خودم سیر می‌کردم که یکهو چشمم افتاد به چند تا انار خیلی درشت جلوی یه میوه‌ فروشی. رد شدم. با خودم فکر ‌می‌کردم همچین اناری رو دست گرفتن و ورانداز کردن، داشتن همچین اناری، چه حالی می‌ده! تصمیم‌مو گرفتم، برگشتم. اعتماد به نفس‌مو جمع کردم و شبیه یک آدم تحصیل‌کرده و مایه‌دار، 2 تا از انارها رو که از همه بزرگتر بودن و تر و تمیزتر، برداشتم و دادم دست میوه فروشه که بکشه. 2 تاش بیشتر از یک کیلو می‌شد. پولشو دادم و پیروزمندانه و شادمان اومدم بیرون. حالا باید فاز 2 نقشه‌مو عملی می‌کردم. رفتم از یه روزنامه‌‌فروشی روزنامه‌ای خریدم که ورقاش بزرگ و زیاد باشه و در حالی ‌که نحوه پیش بردن مراحل یک بسته‌بندی رو طوری ‌که جلب توجه نکنه، توی ذهنم مرور می‌کردم رفتم توی یه باجه پست. می‌دونین که پست کردن میوه و شکستنی و ریختنی و این‌جور چیزها ممنوعه و اگه صاحب باجه می‌فهمید با یک «نمی‌شه»‌ وظیفه شناسانه و بدون احساس، ایده زیبای منو می‌فرستاد تو باقالیا! من هم بی‌گدار به آب نزده بودم. رفته بودم باجه‌ای که معمولاً از اون‌جا نامه پست می‌کردم و متصدیش احتمالاً همیشه منو در شمایل جودی اَبوت در حال پست کردن نامه به بابا لنگ‌دراز به جا می‌آورد! ازش یه کارتن خواستم -شماره 2- و با بی‌میلی! و آرامش راه‌مو کج کردم و رفتم یه گوشه رو به دیوار. سعی کردم نشون بدم سرم خیلی شلوغه و مشغول درآوردن نامه‌ها و کاغذها و چیزها هستم. بعد شروع کردم به روزنامه‌ها رو مچاله کردن و توی کارتن چیدن. اون وسط یک فضای به قطر 20 سانتی‌متری خالی گذاشته بودم. سعی می‌کردم همه حرکاتم عادی باشه. دست‌مو کردم توی پلاستیک سیاه و انار بزرگه رو با یک حرکتی که معمولاً توی فیلما با صورتی که بی‌خیال داره سوت می‌زنه نشون می‌دن، گذاشتم وسط کارتن. دوباره روش و اطرافش رو با روزنامه‌های مچاله شده پر کردم. طوری که دیگه معلوم نبود. بعد لبه‌های کارتن رو روی هم قفل کردم و رفتم طرف متصدی. با این ‌که می‌دونستم منو می‌شناسه و در نظرش آدم محترمی می‌آم و در کارتن هم بسته‌ست و احتمالاً بی‌ادبیه درشو بخواد باز کنه و توشو ببینه، ولی بازم نگران بودم. خوش‌وبشی کردم و اون هم جواب داد و مشغول چسب زدن در کارتن شد. به خیر گذشت. قند تو دلم آب می‌کردم. پروژه به بهره‌برداری رسیده بود! ماژیکو به من داد تا آدرس گیرنده رو بنویسم. تهران، شهرک اکباتان، فاز 1، بلوک B₂، پلاک 66، ایمان پورقلی‌زاده، با تشکر از زحمات نامه‌رسان! و فرستنده: آقای خوشحال.

یک هفته بعد ایمان طی یک تماس تلفنی اعلام کرد از دریافت غیر مترقبه یه همچین نامه‌ای به قدری هیجان زده شده که انار 700 گرمی رو همون‌جا خورده! ایمانو تصور می‌کنم که انار رو می‌شکافه و دونه‌های درشت و براقش توی دستاش می‌ریزه، به صورت اسلوموشن -با قلب سپیدی در سینه‌ش.

وصف دوست (3): «سعید برزگری»

2009-09-12T16:54:00.001+04:30

راهب خندان

مشخصات ظاهری: مو: حنایی. ریش (اگه بذاره، که گاهی وقتا برای ترسوندن بچه‌ها می‌ذاره): حنایی و انبوه. صورت: متناسب. چشم‌ها: قهوه‌ای روشن، ریز و گونه‌ها برجسته (باعث می‌شه همیشه خندان به نظر بیاد). ابرو: پیش آمده. پوست: روشن. قد: متوسط. اندام: نه چاق-نه لاغر و عضلانی (گویا یه زمانی بوکس کار می‌کرده). کلاسیک‌پوش (با جین ندیدمش). تمیز‌پوش.

مشخصات رفتاری: راحت. خندان. خوش برخورد. گرم. عاقل. اینتراکتیو (متعامل). ساده. متواضع. آسان‌گیر. همراه. مهربان. همه این‌ها در جمع، اما اگه باهاش بیشتر از نزدیک آشنا بشین: بافکر. ایده‌مند. سالم. متعهد.

من سعید رو از 81 می‌شناسم. هم‌کلاسی هم بودیم. می‌گم بودیم چون به ‌سرعت تبدیل شدیم به دو تا قناری! دو تا قناری تو برهوت دانشگاه. اگه بدونین این دو تا قناری با هم چی جیک‌جیک می‌کردن. با هم از فلسفه، هنر نو، موسیقی و ادبیات جیک‌جیک می‌کردن! البته بین دانشجوهای معماری این بحث‌ها همیشه هست اما دیالوگ نیست. مونولوگه. یعنی هر کس نظرشو ابراز می‌کنه و تمام. خطابه‌ست بیشتر و سخن‌رانی. اما طبع دموکرات سعید و اخلاق سقراطی من باعث می‌شد وقتی درباره چیزی نظر می‌دیم با هم دنبال جواب باشیم. خیلی آزاد و رها. سقراط به ما درود می‌فرستاد.

(توصیه‌های یک هم‌جنس‌بازو گوش کنین و از سقراط بخونین! اون توی یونان زندگی می‌کرد تقریباً 400 سال پیش از میلاد. یک مرد عادی بود. قد کوتاه و تقریباً زشت. و سرآخر در دادگاه به جرم گمراه کردن جوان‌ها به مرگ محکوم شد. نه مثلاً به خاطر تبلیغ هم‌جنس‌گرایی که اون موقع نه تنها مقبوح نبود که ممدوح و مورد ستایش هم بود (فیلم اسکندر رو دیدین؟)، بلکه به خاطر تأثیر شگرفی که حرفاش روی جوون‌ها داشت و اون‌ها رو سحر می‌کرد. سحر تفکر منطقی و فهم درست. اونو محکوم کردن که عقاید جوان‌ها رو درباره خدایان به بازی می‌گیره و به اون‌ها چیزهایی یاد می‌ده که به درد زندگی‌شون نمی‌خوره و به سرگرمی و بطالت، جوونی اون‌ها رو تلف می‌کنه. البته درست بود. اون‌ها توقع داشتن سقراط چیزی یاد بده که بشه پول ازش درآورد. حتی اون موقع کسانی بودن (سوفسطاییان) که سخنوری رو به عنوان راهی برای متقاعد کردن دیگران به صورت حرفه‌ای آموزش می‌دادن تا در دادگاه‌ها و مجامع عمومی (که اون موقع در یونان فراوون بود) اشخاص بتونن از هر دعوی‌ای دفاع کنن و پول دربیارن (مث وکالت در امروز). اونا می‌تونستن طوری استدلال کنن که حقیقت، زشت، و مصلحت، زیبا به نظر برسه. اونا می‌تونستن هر چیزی رو ثابت کنن، فارغ از این ‌که درسته یا نادرست، به کمک مهارت سخنوری.

اما خرمگس (که لقب سقراط بود، لقبی که اونا بهش داده بودن) مزاحم بود. اون مث یه جواهرشناس همه گزاره‌ها رو می‌سنجید و این کار رو با کمک خودت انجام می‌داد. این بود که سحر می‌کرد و عده زیادی مقهور فراستش بودن. سرآخر هم در بین همون جوون‌هایی که دل‌بسته‌ش بودن جام شوکران رو به ‌خاطر حکم محکومیت دادگاه سرکشید. جالبه بدونین سقراط و شاگردش افلاطون که بحث‌ها و عقاید استادشو جمع کرده از پایه‌های حکمت و فلسفه اسلامی به حساب می‌آن).

سعید رو راهب می‌نامم. یک جور رهبانیت در سعید هست. طوری‌ که خیلی راحت می‌شه تصور کرد پارچه زرد یا اُخرایی رنگی رو به خودش پیچیده و با سر طاس و لبخندی به پهنای صورت عین راهب‌های بودایی، کف دستاشو به هم می‌چسبونه و تعظیم کوچولویی می‌کنه. راهب که می‌گم به این خاطر نیست که سعید آدم آرومیه (اگرچه آدم آرومیه) یا عقاید بودایی داره یا گوشت نمی‌خوره! در عمق رفتار سعید، در تصمیم‌گیری‌هاش، در اظهارنظر‌هاش، در کارهایی که نمی‌کنه و در کارهایی که می‌کنه، یک جور تعهد، تعهد به ذات اخلاق جهان، یک جور بسندگی، می‌شه دید. البته اگه چشماتون اعماق رو بتونه ببینه.

مسأله دیگه‌ای که باید بهش بپردازم تعهده. تعهد در رفاقت (و احتمالاً خیلی چیزهای دیگه) تصویریه که سعید رو تو ذهن من از بقیه جدا می‌کنه. البته همه شما تو رفاقت آدمای متعهدی هستین (آره قربونش برم!) اما در مورد سعید، یک رنگ پس‌زمینه خاصی داره، یک رنگ پس‌زمینه انسانی. درشت و نزدیک نیست که بشه لمس کرد، در پس‌زمینه‌ست، پرده بزرگی در پس‌زمینه‌ست. اینه که باید بگم بخش زیادی از سعید کشف نشده. یا بهتره بگم: دیده نمی‌شه. پشت خنده‌های آسان و ساده و شوخی‌ها و حرف‌های معمولی و همیشگی پنهان شده، یک ذات متعهد.

اینجا وبلاگشه

تایپوگرافی

2009-09-08T10:46:00.001+04:30

وصف دوست (2): «رضا حشمتی»

2009-09-01T13:19:00.014+04:30

پدر ژپتو
مشخصات ظاهری: گاهی خوش‌پوش (اگه خوش‌پوشی لزوماً به معنای لباس مد پوشیدن نباشه)؛ بیشتر وقتا مناسب‌پوش (البته غیر از خوابگاه دانشجویی دانشگاه گیلان، با اون زیرپوشای رکابی که زار می‌زد به تنش و شلوارهای ورزشی که به تور دروازه فوتبال می‌مونست)؛ توی لباس رسمی، خوب؛ جزو کوتاه قدها حساب می‌شه. اندام: اگه تا حالا چاق نشده باشه توی سایز خودش نه چاق نه لاغر. صورت: دارای تناسب، فاقد آفساید تابلو، مردانه‌تر از صورت معمولی (به‌خاطر فاصله دماغ تا دهن بیشتر و ریشی که هر قدر هم کوتاه کنه باز سیاهیش می‌زنه)، در کل خوش‌تیپ (احتمالاً از دید یه دختر هم‌قد!).
مشخصات رفتاری: خوب چیز تعریف می‌کنه. اگه جوک تعریف کنه اونو توی ذهنت به عنوان یه دلقک که می‌تونه آینده خوبی داشته باشه طبقه‌بندی می‌کنی؛ به قول خودش رسوبات بازمانده‌ی (شاید هم فعال، کی می‌دونه؟) شیطنت‌های دوران نوجوانی. معمولاً آروم، طوری ‌که نمی‌تونی حدس بزنی چی می‌خواد بگه؛ به‌طور کلی درون‌گرا؛ به ‌ندرت استعداداشو بروز می‌ده (اگه داشته باشه!)؛ عاقل؛ بی‌آزار (با ما بی‌آزار، با خودش یا گربه‌های محله‌شون؟ نمی‌دونم)؛ در خصوص موسیقی راک، نقاشی آبستره، معماریْ همه‌جاش، سینمای هنری، اخوان ثالث و علاقه‌مندی‌های خانم‌های پا به سن گذاشته می‌شه به اطلاعاتش مطمئن بود. به ‌طور کلی خوش‌مشرب؛ مهربان؛ بی‌کینه؛ فاقد مصلحت‌ اندیشی‌های شخصی؛ صبور.

پدر ژپتو؛ کم پدر ژپتو نیست. اگه ژپتوی پیر نجاری می‌کرد، ژپتوی ما دوزنده‌ست. با پارچه‌های زبر و ضخیم مثل برزنت، جلیقه و کیف و چه بسا شورت و شلوار می‌سازه. به صورت کاملاً حرفه‌ای‌یی. فکر کنم سفارشم قبول کنه! خلاصه هیچی از پدر مهربون اما بیچاره و بدبختی مث ژپتوی پیر کم نداره؛ قیافه ژپتویی، قد ژپتویی، رفتار ژپتویی و از همه مهم‌تر پسر چوبی‌ای به اسم پینوکیو. پسرک چوبی‌ای که خودش اونو ساخته و باهاش زندگی می‌کنه. پسری که قراره بعد از این که چندین بار گول گربه نره و روباه مکار رو می‌خوره و سرش کلاه می‌ره، شیوه درست زندگی رو یاد بگیره و تبدیل به یه پسر واقعی بشه؛ فرشته مهربونی بیاد و با چوب جادوییش اونو تبدیل به پسر واقعی‌ای از گوشت و پوست کنه. به نظر شما پینوکیوی پدر ژپتوی ما موفق می‌شه؟ پدر ژپتو منتظر پینوکیوت باش، اون روزی بر می‌گرده.

من و رضا 78 با هم آشنا شدیم. هم‌کلاس بودیم. و بعد رفیق. و حالا به درجه سرهنگی رسیدیم در رفاقت. و بلکه ژنرالی! از بس که با همه بودیم و در عملیات‌های مختلف شرکت داشتیم. رزم مشترک بیهودگی. و حالا هر دو پیر شدیم. دیگه اون یونیفرم و ستاره‌ها و نشان‌ها به تنمون زار می‌زنه. کمرمون دوتا شده. این‌طور نیست رضا؟... می‌بینین که تأیید می‌کنه!

▪ خب ژنرال، به چی فکر می‌کنی؟
▪ به این‌که ریشام سفید شده.
▪ بابا بی‌خیال قلبت جوون باشه.
▪ آره قلبت جوون باشه.
▪ چیه؟ غم داری.
▪ نمی‌دونم.
▪ نمی‌دونم؟! پس درد داری.
▪ نمی‌دونم.
▪ پس چی داری؟
▪ شاش دارم.
▪ بابا تو که شادی! همچین یه‌جوری می‌گی آره قلبت باید جوون باشه که گفتم چی شده. حالا چی شده؟
▪ نمی‌تونم زندگی کنم.
▪ چرا نمی‌تونی زندگی کنی؟
▪ بی‌خیال، می‌تونم زندگی کنم.
▪ اِ عجبا! ما رو احمق فرض کردی؟
▪ مسأله همینه، می‌تونم زندگی کنم اما نمی‌تونم زنده باشم.
▪ همون، من احمقم! توضیح بده.
▪ توضیحی نداره.
▪ چرا؟
▪ چون توضیح دادنش غیر ممکنه.
▪ خب چرا توضیح دادنش غیر ممکنه؟ توضیح دادن این ‌که چرا توضیح دادنش غیر ممکنه که غیر ممکن نیست.
▪ توضیح دادنش غیر ممکنه چون مربوط به همه زندگی آدمیزاد می‌شه؛ مربوط به غذا و آب و صبح چه ‌طور از خواب پا می‌شم و چرا وضع بدین منوال است، نیست. مربوط به احساس آدم می‌شه؛ این ‌که احساس می‌کنه زنده نیست، چیزی کم داره، یا چیزی از بین رفته، یا دیگه به ‌دست نمی‌آد. توضیح این ‌که اون چیز چیه هم غیر ممکنه. خلاصه وضعیت غیر ممکنیه.
▪ باریکلا. حسابی توضیح دادی!
▪ (با خنده) خواهش می‌کنم.
▪ حالا چی‌کار باید کرد؟
▪ چی رو چی‌کار باید کرد؟
▪ یکی به من بگه مگه مغز پاریکال خوردی اومدی با این مصاحبه می‌کنی. حالا چی‌کار باید کرد؟ یعنی حالا که وضع موجود وضع غیر ممکنیه و زندگی کردن بدون زنده بودنه، چه‌کار باید کرد؟
▪ بایدی در کار نیست. از باید ماید گذشته، وضع غیر ممکن باید ماید سرش نمی‌شه. کاری نمی‌شه کرد.
▪ یعنی چی؟
▪ یعنی این که کاری نمی‌شه کرد.
▪ خُب منظورتون چیه؟ یعنی مث یه گول و گنگ با دستای باز و چشمای خیره وایستیم و روبرومونو نگاه کنیم، منظورت از کاری نمی‌شه کرد اینه؟
▪ نه، اما هر کاری هم بکنی بهتر از اینی که می‌گی نیست، چون هیچ چیزی به چیز دیگه ترجیح نداره.
▪ یعنی چی، یعنی لذت به درد، عدالت به ظلم، راستی به دروغ، وفا به خیانت برتری نداره؟ عجب حرفی می‌زنی.
▪ برتری داره، اما چیزی که فقط تو ذهن ممکنه و امکان عملی شدن نداشته باشه فرقی با ناممکن نداره؛ اینه که می‌گم وضعیت ناممکنه و کاری نمی‌شه کرد و عملاً چیزی به چیزی ترجیح پیدا نمی‌کنه.
▪ عجب! ولی همین الان توی دنیای ما خوب خوردن و خوب پوشیدن و خوب کردن به نداشتن این‌ها ترجیح داده می‌شه.
▪ ظاهراً ترجیح داده می‌شه اما در باطن کسی که آروم نشده، کره ماه هم بره مرض و درد رو همراه خودش می‌بره. ناآرامیش رو همراه خودش می‌بره. برگشتیم سر منزل اول، می‌تونی زندگی کنی اما نمی‌تونی زنده باشی. هیچ کسی نه آروم شده، نه می‌شه، نه امکان شدن‌شو داره.
▪ چه بد. خُب حالا چه‌کار باید کرد؟
▪ برگشتیم باز سر خونه اول: بایدی در کار نیست. کاری نمی‌شه کرد.
▪ یعنی می‌گی مث مرده‌ها دراز بکشیم تو تخت و سقفو تماشا کنیم؟
▪ هرجور راحتی؛ هرجور راحتی عمل کن. به عشقت بچسب. خودتو از تعهد به خدا و جامعه و فرد جدا کن. این پایان تاریخه. آخرین قطعات شب…
▪ به نظرت می‌شه از تعهد خدا و جامعه و فرد جدا شد؟
▪ ممکنه، به‌هرحال اگه نشی خودتو بیهوده فرسوده می‌کنی. اشتباه نکنی، من مخالف «دین و آیین» نیستم، بلکه دین‌دار نمی‌شه بود. می‌فهمی؟ «امکان» دین‌دار بودن وجود نداره. گمشده‌ای که در بیابون بی‌آب و علف، تشنه و گرسنه با مرگ روبروئه آداب به‌جا نمی‌آره.
▪ اما دین آداب نیست. اصل دین ایمانه.
▪ ایمان به چی؟ ایمانِ خالی بی‌معناست.
▪ ایمان به خدا و روز نهایی. نمی‌شه توی همین دنیایی که می‌گی، زندگی کرد و این ایمانو حفظ کرد؟
▪ خودت می‌گی: زندگی کرد. زندگی کردن در این دنیایی که من می‌گم، در این تاریخ، با زنده بودن جور در نمی‌آد. می‌دونی که زنده بودن آدم طوریه که برای خودش نمی‌تونه زنده باشه، باید برای یکی دیگه زندگی کنه که بتونه زنده باشه. اسم دیگه‌ش هست عشق. تعهد صورت عقلی این قضیه‌س، و ایمان صورت غیر عقلیش. وقتی می‌گم نمی‌تونی زنده باشی یعنی نمی‌تونی تعهد داشته باشی، نمی‌تونی ایمان داشته باشی و نمی‌تونی عشق داشته باشی. چه بخوای و چه نخوای... شیرفهم شد؟
▪ بله شیرفهم شد. اما...
▪ اما چی؟
▪ به نظرت اون آدمی که تشنه و گرسنه در بیابون گم شده بود نمی‌تونست تعهد یا عشق یا ایمان داشته باشه؟
▪ اگه خودش در بیابون تنها بود شاید. ولی وقتی همراه با همه آدم‌هاست، نه.

[پایان مصاحبه]

همکاری با موندریان

2009-08-24T10:12:00.001+04:30

به اصرار دوستان مرتکب شدم! (کسری، رضا و پیت*!)

__________________________________________________________
* A 1921 painting by Piet Mondrian: "Composition with red, yellow blue and black."

دعوت

2009-08-12T12:14:00.007+04:30

«به نام پیوند دهنده قلب‌ها»

والله مدتیه که می‌خوام این فکرو عملی کنم حالش نبوده. قضیه ازین قراره که مدتی پیش (خیلی وقت پیش) بنده در وبلاگ نیک‌آهنگ کوثر (کاریکاتوریست) دیدم که بازی‌ای برقرار کرده بودن مبنی بر «دست‌نوشته‌های حضرات چه شکلیه». به هر حال ملت کنجکاوی که ما باشیم دوست داریم این کارا رو. حالا هم بنده دوست دارم این پیشنهاد رو به جمیع حضراتی که این وبلاگ رو می‌خونن بدم که: «آقا (یا خانم، فرق زیادی نمی‌کنه) بیاین یه چهار خط به دست مبارک قلمی کنین و بذارین توی وبلاگ‌تون تا ببینیم کی چه جوری می‌نویسه تا یه کم سرمون گرم بشه و بعد احساس خوش‌وقتی کنیم و در نتیجه به قول کله پاک کن کلاً برای این که دور هم باشیم و اینا (نقل به مضمون!)».
اما! بله اما داره. بنده با عقل و شعور ناقص خودم (به تنهایی) به این نتیجه رسیدم که بهتره یه متن مشترک بدیم (بدم) تا برای شاهدان بی‌طرف مقایسه بین دست‌خط‌ها امکان‌پذیر باشه و صد البته با احترام به تمام اصول آزادی و دموکراسی شما آزادین هر چیز دیگه‌ای رو هم به رشته تحریر دربیارین مگر تا زمانی که این متن رو هم در کنارش به رشته تحریر دربیارین! (همین جا خدمت‌تون عرض کنم که کلی با خودم کلنجار رفتم که حالا چی بدیم (بدم) برای این متن مشترک؟ کاندیداها این‌ها بودن: اعلامیه جهانی حقوق بشر، غزلی از غزل‌های حافظ، مقدمه «ملل و نحل» ابن خلدون، یه صفحه از یک دیکشنری معتبر (یاد شاهرخ‌خان* افتادم)، حسنی نگو یه دسته گل، قسمتی از مکاشفات عمیق فلسفی بنده، خاطره‌ای از جناب نیچه، دعای سفره، شازده کوچولو، هر کس اینجا را بخواند خر است و... تا این که با همون عقل و شعور ناقص فهمیدم که آقاجان! هر چی بدیم (بدم) باز جایی برای گله‌گذاری عده‌ای عناصر معلوم‌الحال هست که این یا اون بهتر بود و از این قبیل. نهایتاً بعد از سوزاندن مقادیر متنابهی فسفر به متنی رسیدم و آن متن این است:) (لطفاً با دقت بخوانید)همان طور که می‌بینید و مثل خورشید عیان است، این متن نه مثل مقدمه ملل و نحل ابن خلدون طولانی و پیچیده، نه مثل غزل‌های حافظ لوس و بی‌مزه، نه مانند اعلامیه جهانی حقوق بشر بی‌خود و به‌دردنخور و نه مثل شازده کوچولو احساساتی و بچه‌گانه‌ست، بلکه متنی‌ست در نهایت سلاست و صلابت و بلاغت و برخاسته از حس عشق و نوع‌دوستی و در ترویج اخلاق و مرام و این‌ها. حالا شما مختارید که این جملات زیبا را در دست‌نوشته‌هایتان بیارید یا این که آن قدر بی‌ذوق، بی‌دانش و البته تمامیت‌خواه و انحصارطلب هستید که به این پیشنهاد بنده از پشت لقد می‌زنید. نزنید لقد را (لگد را)! در این مملکت اسلامی که سراسر مهر و عطوفت و دستگیری (منظور دست و بال طرف را گرفتن است، اشتباه نشود) و نوازش ملت در سطح خیابان‌هاست چه معنی دارد لقد زدن؟ ببخشید از موضوع دور افتادیم. حالا شما رو با این توصیفات دعوت می‌کنم به این بازی و شما هم هر کسی رو خواستید دعوت کنید و آن‌ها هم هرکسی رو خواستند دعوت کنند و پیش بریم و بشویم یک موج در حد موج‌های اخیر. در نهایت وقتی موج خوابید شاید به دو سه نفر هم که متن پیشنهادی رو با پیازداغ بیشتری نگارش کردند، جایزه دادیم (دادم). همین جا عرض کنم هر کی تقلب کنه یعنی به جای دست‌خط خودش بره از روی سرمشق غلا‌م‌حسین امیرخانی** بنویسه، نه تنها بنده متوجه می‌شم بلکه سروکارش با خیل دوست‌داران و سینه‌چاکان من بلکه عاشقان خط و خوش‌نویسی می‌باشد که هجوم برند و در وبلاگ‌دانی‌اش را تخته کنند. جایزه رو هم خودتون تعیین کنید و هر کی خواست بنویسه در صورت برنده شدن چی می‌خواد (حالا سازوکار دموکراتیک برنده شدن –که زیاد هم مهم نیست- رو یه کاریش می‌کنیم). منتها چیزی ننویسید که در حد توان مالی و اخلاقی! و جسمی و روحی من نباشه. آقایان (و خانم‌ها، فرقی نمی‌کنه) یه خبر بدن وقتی دست‌خط‌شونو ارائه کردن تا ما هم داوری بکنیم (بکنم).

قربان شما

________________________________________________
* رجوع کنید به کامنت‌های زیبای شاهرخ‌خان در این پست EraZer Head.
** از بزرگان حاضر خوش‌نویسی ایران.

وصف دوست (1): «ایمان پورقلی‌زاده»

2009-08-08T11:45:00.002+04:30

من ایشون رو از سال‌ها پیش می‌شناختم. آدم ناراحتی بود. مدام زر می‌زد، یعنی که نمی‌شد شما یه بار اونو ببینین و یه چند ساعتی ساکت باشه. همه‌ش هم غر می‌زد. از همه چیز اشکال می‌گرفت، به هیچ چیز راضی نبود. خدا روح‌شو به آرامش ابدی برسونه! خیلی باحال بود، یعنی اگه حال داشت مثلاً از سفری چیزی برگشته بود، محالِ ممکن بود سرتونو با داستان‌ها و خاطره‌ها و صحبت‌هاش گرم نکنه. آدم تنهایی بود، در عین حال که دوست و رفیق زیاد داشت. خیلی زجر می‌کشید. معلوم نبود، از همه چیز زجر می‌کشید. چیزایی که ما رفیقاشو کک‌مونم نمی‌گزید اونو آتیشی می‌کرد. خیلی عجیب بود. هر وقت می‌دیدیش پُر بود ازین قضایا. فکر کنم خیلی حساس بود. این اواخر بیشترم شده بود. بعضی از رفیقاش دیگه کنارش گذاشته بودن. نمی‌خواستن تحت تأثیر این همه عصب و تشنج باشن. و اون مدام گداخته‌تر می‌شد، مث یه کوره ذوب آهن -خدا بیامرز- خیلی جوش زد یعنی بیش از حد توانش. چی می‌گن: خوشی‌ای از دنیا ندید، حتی از رفیقاش. بیچاره! بهش نزدیک نمی‌شدن، می‌ترسیدن، از بس که لهیب داشت. دست خودش نبود. ذاتاً معصوم بود. این خیلی سخت بود، من از اول می‌دونستم... ببخشید -یه لحظه- یادش افتادم بغضم گرفت. خیلی دلم براش می‌سوزه، یعنی چون می‌دونستم خیلی سختی می‌کشه؛ از زندگی کردن؛ آخر دووم نمی‌آره. داشت می‌رفت هندوستان. از همه چیز بریده بود، تو دریا غرق شد.

اسطوره و انحطاط

2009-07-30T09:40:00.004+04:30

بررسی تطبیقی کنش و منش فرد و جمع در
آژانس شیشه‌ای، هفت سامورایی و ماجرای نیمروز*

یوسف‌علی میرشکاک

به آژانس شیشه‌ای پرداختن، آن هم در عرصه‌ی نقد فیلم، کار من نیست. در عرصه‌ی نقد فیلم، آژانس شیشه‌ای هم منکران سرسخت دارد، هم مدافعان سرسخت. دست‌کم آن‌ها که هر چه جایزه در انبان جشنواره**داشتند، نثار این فیلم کردند مدافعان این فیلم و کارگردان آن هستندو باید باشندمگر این که درها بر پاشنه‌ی دیگری به گردش درآمده باشد یا اصلاً دری در کار نباشد.

و اما مخالفان دو دسته‌اند، دسته‌ای که دانسته به نفی فیلم می‌پردازند و این قوم ظاهراً منتقدان حرفه‌ای‌اند و گروهی که هاج و واج، به دست و دهان بزرگ‌ترها و به ویژه سردبیران و تعزیه‌گردانان جراید می‌نگرند. با گروه دوم کاری ندارم زیرا نه سر پیازند و نه ته پیاز، از گروه اول نیز توقعی ندارم، زیرا حاشیه نشین سینما و نان‌خور آدم‌های خوش اقبالی به نام کارگردان و تهیه‌کننده و بازیگرند و به عبارت دقیق‌تر هیچ‌کاره‌ی ملک وجود. و اما موافقان نیز دو دسته‌اند، گروهی که در هنر نیز دچار تعصب مسلمانی‌اند و گمان می‌برند چون حاتمی‌کیا اهل قبله است، پس باید به هر نحو که شده از او دفاع کرد، این گروه هم‌چون دو گروه حرفه‌ای و آماتور مخالف، کاری به کار سینما ندارند و به لشکرکشی معمول و متداول مشغول‌اند. و اما موافقان دسته‌ی دوم یا به عبارت بلیغ‌تر و فصیح‌تر دسته‌ی دوم موافقان، اهل سیاست‌اند و از سیاست‌زدگی کارگردان دفاع می‌کنند. صد البته، این گونه موافقان همواره به شرط شئ موافقت می‌کنند و کافی‌ست حاتمی‌کیا در فیلم بعدی خود قدری از شعارهای آن‌ها فاصله بگیرد تا موافقت خود را کأن‌لم‌یکن تلقی کنند. البته حاتمی‌کیا هرگز چنین کاری نمی‌کند و مردرندتر از آن است که به مخالفت با وضع موجود بپردازد. مگر این که بداند قدرت حامی و پشتیبان اوست. به عبارت دقیق‌تر حاتمی‌کیا همواره شریک برندگان بازی‌ست و همواره در جانب پیروزمند نطع شطرنج قدرت قرار دارد اما فتأملو جدّاً –هرگز سخنی علیه بازندگان نمی‌گوید و چراغ از بهر تاریکی نگه می‌دارد و طبیب از خود نمی‌آزارد. و این شرط شرکت در سیاست و سیاست‌زدگی‌ست. به هر حال هنر از نتایج و توابع نفسانیت و عقلانیت هنرمند است و در هنر هنرها، هنر غالب، هنر سطوت و سیطره –که در سرزمین ما به هنر بی‌هنری، هنر مغلوب، هنر ناتوانی و کنش‌پذیری بدل شده است- ظهور و بروز نفس و عقل هنرمند به غایت خود می‌رسد و هر گاه هنرمندی در این ساحت (سینما و توابعش)، گرفتار نهان‌روشی باشد، هر اندازه که تکاپوی پنهان کردن این تقدیر قومی در او افزون‌تر باشد، بیشتر افشا می‌شود و دریغا که منتقدان و شبه‌منتقدان این سرزمین با تمام فیلم‌ها و کارگردان‌ها هم‌چون مقوله‌ای مجرد و انتزاعی برخورد می‌کنند و این مواجهه حال مرا تا سر حد مرگ به هم می‌زند و بیل به کمر مرگ بخورد که مرا وانمی‌رهاند. اکنون که به این نکته رسیده‌ایم می‌گویم و به صراحت تمام، که مخالفت و موافقت منتقدان و شبه‌منتقدان، هیچ تأثیری بر من ندارد و بدا به حال قومی که پنج الی شش هزار قلم به دست حرفه‌ای داشته باشد، اما آحاد این لشکر عظیم، هر کدام در محدوده‌ی تنگ و تاریک پرداختن به جزئیات، اسیر باشند و نتوانند یک بار از خلوت سراسر عسرت ذهن و خمیر خود، بیرون بیایند و نسبت یک فیلم را با نفس و عقل کارگردان و نسبت نفس و عقل کارگردان را با نفس و عقل جمعی، معلوم کنند و به خواننده‌ی خود که تماشاگر فلک‌زده آن فیلم است بگویند: برارجان! پسرجان! اگر خوشت می‌آید به این سبب است و اگر خوشت نیامده است به این دلیل. باز هم بدا به حال قومی که منتقدان و شبه‌منتقدان و روشنفکران و روشنفکرنمایانش، در ساحت واکنش باشند و به علل و معالیل و دلایلی بیرون از دایره هنر و فیلم، هنرمند و فیلم‌ساز را اثبات و انکار کنند و... بگذریم که این قافله تا به حشر لنگ است.
من کاری به کار حرمله‌هایی ندارم که به سبب نفس حضور دو بسیجی در فیلم حاتمی‌کیا، او را و فیلم‌اش را نفی می‌کنند. این‌ها آدم‌های فرومایه‌ای هستند که گمان می‌برند در فضای پس از ملحمه‌ی دوم خرداد، فرصتی فراهم شده است تا از انقلاب و ارکان آن انتقام بگیرند و چون امروز برخی از امت، به نام بسیج، چماق هم می‌کشند، پس زنده باد کسی که توی سر حاتمی‌کیا بزند، به شرط آن که نهان‌روشانه بزند و لو ندهد که اصل دعوا بر سر کدام مقوله است. ایضاً کار به آدم‌های ساده‌لوح و فاقد فکر و ذکری ندارم که مصادیق عکس این قضیه‌اند و چون حاتمی‌کیا را مدافع بسیج و بسیجی توهم کرده‌اند، از او دفاع می‌کنند. به آن‌ها هم کار ندارم که در واکنش به اینان یا آنان، اتخاذ موضع می‌فرمایند و... الخ. باری این همه روده‌درازی برای این بود که به محضر تمام سیاست‌زدگان عرض شود، من نه از چشم‌انداز تشبه به فرشته در آژانس شیشه‌ای می‌نگرم، نه از چشم‌انداز تشبه به دیو، نه از منظر قورباغه‌ی ژورنالیسم قدیم و جدید و نه از منظر انکار و ایجاب بی‌وجه. حال برویم سر اصل مطلب.

●●●

آژانس شیشه‌ای در استقبال از بعدازظهر نحس ( به روایت دیگر بعدارظهر سگی) ساخته شده است. استقبال در اغلب هنرها سابقه داشته و فی‌نفسه نه مذموم است، نه ممدوح. و حسن و قبح آن «لابه شرط» نیست. اگر شاعری که از شعر شاعر دیگر استقبال می‌کند، یا نقاشی که تابلوی نقاش دیگر را مورد استقبال قرار می‌دهد، یا مجسمه‌سازی که از مجسمه پیکرتراش دیگر، تأثیر پذیرفته و مجسمه‌ای می‌سازد و... الخ، بتوانند اثری عرضه کنند که در عین شباهت، متمایز و مؤثر باشد، هنرمندند و کار آنان ممدوح است و الاّ فلا. به عبارت دیگر استقبال و حتی اخذ و اقتباس، ممدوح است به شرط تمایز و تأثیر، و مذموم است به شرط فقدان این دو ویژگی. فی‌المثل «آنژ» در تراشیدن «داوود» خود، به «داوود» پیکرتراش سلف خویش «دوناتلو» نظر دارد و «رامبراند» در تابلوی «فرود آمدن عیسی از صلیب» خود، به تابلویی با همین عنوان از «کاراواجیو» نظر داشته و حافظ در بسیاری از غزل‌های خود، غزل‌های سعدی و سلمان و خواجو را مورد استقبال قرار داده است. در سینما نیز نظیره‌سازی از همان آغاز رواج داشته و بسا سناریوها و فیلم‌های موفق که نظیره‌سازی شده‌اند. البته نظیره‌سازی در سینما هم‌چون نظیره‌گویی در شعر و نظیره‌پردازی در نقاشی و پیکرتراشی و... الخ، آمد و نیامد دارد، بسیاری از نظیره‌سازان مغلوب شده‌ند و برخی نیز نه تنها موفق بوده‌اند، بلکه بر هنرمندی که از او استقبال کرده‌اند، غالب شده و از او فراتر رفته‌اند. مثل اعلای این توفیق و غلبه «آنژ» و «حافظ»اند و نمونه‌های فقدان توفیق و مغلوب واقع شدن در سینما و دیگر هنرها به قدری فراوان است که احتیاج به معرفی ندارد. در شعر فارسی هر کس که به مصاف رودکی رفته و «بوی جوی مولیان» را استقبال کرده خائباً خاسراً پشت کرده و به هزیمت رفته و افتضاحی را که بالا آورده، باقی گذاشته است. در سینمای فارسی که مگو و مپرس، که در حقیقت سراسر این سینما اخذ و اقتباس و استقبال است و به جز مولانا مسعود کیمیایی و جناب مهرجویی و بیضایی و تقوایی و همین حاتمی‌کیا و شیخنا بهروز افخمی و یکی دو تن دیگر با یکی دو فیلم، سینمای ما چیزی جز مغلوب شدن و فراخوان گردن نهادن به غلبه‌ی خصم، عرضه نکرده است. و اما این معنا که حاتمی‌کیا در آژانس شیشه‌ای غلبه کرده یا واقع شده، نه غامض است، نه مبهم، نه احتیاج به شور و مشورت با این و آن دارد. حاتمی‌کیا در برخی عرصه‌ها غالب آمده و در برخی وجوه مغلوب شده و این معنا چندان عیان است که محتاج بیان نیست. حاتمی‌کیا به جای دو بازیگر اصلی بعدازظهر نحس، دو بسیجی قرار داده و چون بسیجی و روحیه‌ی بسیجی را به خوبی می‌شناسد در این ساحت غلبه تام و تمام پیدا کرده است. اما از آنجا که مردم این سرزمین را نمی‌شناسد و در مورد آن‌ها قضاوت‌های پیش‌اندیشانه و کلیشه‌ای دارد، در این ساحت مغلوب شده و دانسته و ندانسته به تمام مردم اهانت روا داشته و آن‌ها را قومی حقیر و فرصت‌طلب و مذبذب و بی‌هویت جلوه داده است. من فعلاً به موجبات این بینش کاری ندارم و به خود آن نیز معترض نیستم. یک هنرمند حق دارد مردم خود را چنین یا چنان ببیند و به عالم معرفی کند و از این حیث حرجی بر او نیست. به شرط آن که هنرمندانه از عهده‌ی این کار برآمده باشد، که جناب حاتمی‌کیا از عهده برنیامده و به جای ارائه شخصیت‌هایی که درگیر یک حادثه غیر مترقبه شده‌اند، فرصت را غنیمت شمرده تا با خلاصه کردن شست و چند میلیون انسان در کلیشه‌هایی که جز در بینش حاتمی‌کیا و اقران و امثال‌اش هیچ گونه مصداق خارجی ندارند، از آن‌ها انتقام بگیرد. سلّمنا که ما مردم ایران از رئیس آژانس گرفته تا فلان کارگردان که محصولات صادراتی و جشنواره‌پسند می‌سازد و بهمان بازاری و معتاد و... الخ، همانیم که حاتمی‌کیا می‌پندارد، آیا کلیشه‌ایم و کلیشه‌ای سخن می‌گوییم و هم‌چون خشت و آجر و آفتابه پلاستیکی قالب‌های ویژه‌ای داریم، یا موجودات زنده‌ایم و حتی در یک لحظه که روبه‌روی دوربین قرار می‌گیریم باید هم‌چون موجودات زنده جلوه کنیم؟ حاتمی‌کیا از عهده زنده جلوه دادن ما مردم برنیامده و در این ساحت مغلوب شده است و اگر نبود نقش‌آفرینی شکوهمند برادر نازنین و گران‌مایه‌ام، پرویز پرستویی، سقف آژانس شیشه‌ای زیر بار بعدازظهر نحس فرو می‌ریخت، زیرا حاتمی‌کیا، هر جا از اقران و امثال خود فاصله می‌گیرد و به سراغ مردم می‌رود، چون فاقد بینش است و چون علاوه بر فقدان بینش، از عهده هنرمندانه مطرح کردن کلیشه‌های موهوم و ذهنی خود، برنمی‌آید، مغلوب می‌شود.

ممکن است کسی اعتراض کند که در سینما نمی‌توان به تأویل و تعلیل نیکی و بدی منش و بینش جمعی پرداخت. پاسخ این بنده به معترض این است که:

الف: اگر نمی‌توان پرداخت، سزاوار آن است که از طرح هر گونه شبهه و تحقیر و توهین بپرهیزیم، تا نه ساختار فیلم فرو بریزد و نه ما متهم به فقدان فکر و نا‌آشنایی با هنر باشیم.

ب: رغمارغم عنف معترض، در فیلم مورد اقتباس و استقبال –بعدازظهر نحس- نیک و بد منش و بینش جامعه‌ی آمریکا مورد تأویل قرار گرفته و هر کدام از مردم که در برابر دوربین قرار می‌گیرد، از سویی «شخص» است و نه کلیشه و کاملاً فردیت خود را «متجلی» می‌کند و از سوی دیگر فردیت وی به خواستگاه طبقاتی و فرهنگی و مذهبی وی دلالت می‌کند. این توانمندی در تأویل منش و کنش و بینش جمعی را در دیگر فیلم‌های مبتنی بر تفکر و هنر می‌توان مشاهده کرد. فی‌المثل در ماجرای نیمروز (فرد زینه‌مان)، دلیجان (جان فورد)، هفت سامورایی (کوروساوا)، پدر خوانده (فورد کاپولا)، ویریدیانا (لوئیس بونوئل)، قیصر و گوزن‌ها (مسعود کیمیایی)، گاو (مهرجویی) و... الخ، می‌بینیم که کارگردان با تکیه بر دانش و بینش خود، ضمن برملا کردن منش و کنش جمعی، به جای تحقیر، آن را به ساحت تأویل می‌برد.

●●●

اکنون که به دو وجه فیلم آژانس شیشه‌ای –کنش و منش فرد و جمع- و نسبت آن با دو وجه غالب و مغلوب آن در برابر بعدازظهر نحس (از حیث نظیره‌سازی هنری) پرداخته‌ایم، هر دو وجه را در نسبت با نفسانیت و عقلانیت کارگردان (حاتمی‌کیا) لیک در قیاس با هنرآفرینی دیگران (از جمله بزرگانی که در فراز پیش از آنان یاد شده) از اجمال به تفصیل می‌بریم.

حاتمی‌کیا در ساحت بینش و منش فردی‌ست (هم‌چون اغلب هنرمندان و شبه‌هنرمندان و منتقدان معاصر) اما همین ساحت خود مراتب گوناگون دارد، چون مجال برشمردن این مراتب نیست، به مرتبت ویژه‌ای می‌پردازیم که حاتمی‌کیا در آن قرار دارد، البته قرار و استقرار حاتمی‌کیا در این مرتبت متزلزل است و... این سخن بگذار تا وقت دگر. مرتبتی که ابراهیم در ساحت بینش و منش فردی دارد، مرتبت اسطوره‌گرایی در نسبت با ظاهر مذهب است. نسبت با سپهر اساطیر، متعالی‌ترین نسبت‌هاست به شرط آن که با تعلق به باطن مذهب همراه باشد، تعلق به باطن مذهب رویکرد به ساحت تأویل است و تعلق به ظاهر مذهب رویکرد به ساحت تفسیر، تفسیر محدود به حدود احکام است و تأویل قرار گرفتن در ظل «الله و الراسخون فی العلم». در تعلق به ظاهر مذهب، هنر یا هیچ جایگاه و پایگاهی ندارد یا ابزار شمرده می‌شود، در تعلق به باطن مذهب، هنر برترین تأویل و فراترین وجه تخلق به اخلاق الله است، خواه این تخلق در پرتو یک اسم از اسماء الله باشد، خواه در پرتو تمام اسماء. در پرتو یک یا چند اسم تخلق به اخلاق خداوند موجب ظهور هنری از هنرها می‌شود، فی‌المثل نقاشان و پیکرتراشان مجلای ظهور اسم مبارک «مصور»اند و بازیگران محل تجلی اسم مبارک «مکار» و... الخ (بسط و تفصیل این معنا را به فرصت دیگری مؤکول می‌کنیم). و اما تخلق به اخلاق خداوند در پرتو تمام اسماء الله الحسنی، موجب رسیدن به مقام فناء فی‌الله و بقاء بالله می‌شود که غایت ظهور و تحقق تمامی هنرها و بروز کلیه کمالات بالقوه آدمی‌ست و در این مقام (انسان کامل) شاعر از باران نمی‌گوید، بلکه می‌بارد، نقاش صورت‌گری نمی‌کند، بلکه به صور جان می‌دهد و مرده زنده می‌کند و...

فیض روح القدس ار باز مدد فرماید دیگران هم بکنند آنچه مسیحا می‌کرد

●●●

سینما در دایره‌ی تعلق به ظاهر مذهب، یا عین فساد و فحشاست یا موجب بروز و ظهور فساد و فحشا. اما در دایره‌ی تعلق به باطن مذهب، هنر هنرها و آموزگار تفکر بشر و فراهم کننده‌ی مقدمات امت واحده است. گفتیم که ابراهیم حاتمی‌کیا در مرتبت اسطوره‌گرایی در نسبت با ظاهر مذهب است اکنون می‌گوییم که حاتمی‌کیا چنان که همه می‌دانند اهل سینماست. آری همه می‌دانند و این کرامتی نیست که از من سر زده باشد، اما نه تنها همگان، بلکه هیچ یک از منتقدان التفاتی به این معنا ندارند که این دو مقوله متناقض‌اند. به عبارت دیگر حاتمی‌کیا در تعلق به ظاهر مذهب سینما را نفی می‌کند و در تعلق به سینما، ظاهر مذهب را. اگر ژرف بنگریم خواهیم دید که حاتمی‌کیا مدام در حال نفی و اثبات خود است، زیرا تعلق به ظاهر مذهب و تعلق به سینما، ضمن تناقض با یکدیگر، در وجود حاتمی‌کیا هم‌تافت شده‌اند. از همین رو حاتمی‌کیا، مدام در گیرودار با خود است و این گیرودار، نه تنها مجال عبور از ساحت منش و بینش فردی و ورود به ساحت منش و بینش جمعی به حاتمی‌کیا نمی‌دهد، بلکه امکان تأمل در ساحت نخست و رخنه در ژرفای آن را، از حاتمی‌کیا می‌رباید. این تنگنا که البته نه تنها حاتمی‌کیا، بلکه صورت غالب هنرمندان مسلمان و اغلب آحاد جامعه ما در آن گرفتارند، موقف و موقع تاریخی تمام این سرزمین است. ظاهراً این پارادوکس از تناقض میان جمهوریت و اسلامیت، به دیگر وجوه تسری پیدا کرده است. اما بر اهل تأمل پوشیده نیست که امام راحل در نظر به موقف و موقع تاریخی و نفسانی و عقلانی مردم و موقعیت تقویمی فرهنگ ایران، این پارادوکس را ایجاد کرد. ما اگر در نفس و عقل و تاریخ و تقویم، دچار تناقض نبودیم، انقلاب نمی‌کردیم. اغلب ما مردم ایران از این حیث در همان ساحتی قرار داریم که ابراهیم حاتمی‌کیا در آن مستقر است. می‌خواهیم ظاهر مذهب را با مذهب ظاهر جمع کنیم. اگر به این اجتماع نقیضین از منظر تأویل بنگریم در شکوهمندترین عصر فرهنگ خود قرار داریم و اگر از منظر تفسیر و تعلق به ظواهر بنگریم به زودی با بحران مواجه خواهیم شد. بحرانی که بسیاری از ما، در اندرون خود با آن در کشاکشیم، بحرانی که اگر از عهده تأویل آن برنیاییم، هم‌چون حاتمی‌کیا در عین دست به گریبان بودن با نیست‌انگاری، نهان‌روشانه سعی در مخفی کردن آن خواهیم داشت و به جای عبور از موقف شرک و ملامت نفس خود، به تحقیر مردم خواهیم پرداخت و به آن‌ها اهانت خواهیم کرد.

●●●

اکنون به اینجا رسیده‌ایم، بگذارید بگویم که برای من هیچ اهمیتی ندارد که به سر آژانس شیشه‌ای چه می‌آید یا مطبوعات سینمایی چه موضعی را در برابر آن اتخاذ خواهند کرد، و فروش خواهد رفت یا نخواهد رفت. برای من آوازخوان همواره مهم‌تر از آواز بوده است و خواهد بود. فراموش نکنیم که آژانس شیشه‌ای یک فیلم است و حاتمی‌کیا یک انسان. انسانی که امثال و اقران بسیار دارد و نظایر بی‌شمار. اما تفاوت حاتمی‌کیا با نظایر خود در این است که ایشان یک هنرمند است، هنرمندی که اگر از عهده تأویل وضعیت درونی خود در نسبت با بیرون و پیرامون، برآید، چه بسا در آثار بعدی خود به دیگران کمک کند که به فهم موقعیت دیالکتیکی خود نایل شوند و در ساحت نفس و عقل خود –در نسبت با منش و کنش و بینش جمعی- با خود به وحدت برسند و در مقام مفاهمه با دیگران مستقر شوند و اما اگر حاتمی‌کیا این مهم را از عهده برنیاید هر چند دو راه در پیش رو خواهد داشت، اما در هر دو صورت نه تنها خود او از دست رفته است، بلکه بسیاری از مخاطبان و همانندان خود را به گمراهی و تباهی خواهد کشید، کدامند آن دو راه؟ نخستین راه، روی آوردن بیش از پیش به نهان‌روشی‌ست که مستلزم تنزیه خود و اقران خود و تحقیر مردم است، این راه، به سیاست‌زدگی، مدافعه‌ از قدرتمندان، دفاع از وضع موجود، گریز از صراحت و بداهت و پناه بردن به شبه اسطوره ختم خواهد شد و برای حاتمی‌کیا و آنان که آموزگاری او را پذیرفته‌اند، جز دوپارگی روزافزون ذهن و زبان و روان حاصلی نخواهد داشت. دومین راه همان است که سلف حاتمی‌کیا، مخملباف به ناگزیر آن را در پیش گرفت، نیست‌انگاری مخملباف نیز دچار تناقض بود، هم به سینما عشق می‌ورزید و هم به ظاهر مذهب. سال‌ها با عشق به سینما که نمود مذهب ظاهر و مظهر تمدن و فرهنگ تکنولوژیک است از یک سو و تعلق سخت و خشن و رادیکال به ظاهر مذهب از سوی دیگر، دست به گریبان بود و به فرجام این گیرودار فرساینده را تاب نیاورد و نیست‌انگاری را برگزید. آیا حاتمی‌کیا به دنبال سلف خود خواهد رفت؟ من استعداد نیست‌انگاری را در او نمی‌بینم. نیست‌انگاری حتی در سطح ژورنالیسم و هیاهوهای عبث شبه‌هنرمندانه، نیازمند تهوری‌ست که حاتمی‌کیا فاقد آن است. اما از این نکته‌ی دقیق و باریک نباید غافل بود که گریز از نیست‌انگاری به فاشیسم منجر می‌شود، همان گونه که گریز از فاشیسم به نیست‌انگاری و این دو –نیهیلیسم و فاشیسم- هر چند در ظاهر متضادند، اما ذاتاً متحدند و به ویژه در ساحت نهان‌روشی و شنیدارگرایی، بی‌درنگ به یکدیگر جای می‌سپارند. فراموش نکنیم که فاشیسم و هم نیهیلیسم، هر دو در ساحت تنزه‌طلبی، خوار شمردن دیگران، خود بزرگ‌بینی، تمایزطلبی، وحشت از خوار شمرده شدن و کنش‌پذیری (خواه جسمانی باشد، خواه نفسانی، خواه عقلانی) ریشه دارند، اما فاشیسم همواره پس از شیوع نیهیلیسم ظهور می‌کند و فراگیر می‌شود. آیا حاتمی‌کیا می‌تواند در برزخ میان نهان‌روشی و مدرنیته از یک سو، و در برزج میان فاشیسم و نیهیلیسم از سوی دیگر، به سر ببرد و به هیچ یک از دو جانب درنغلتد؟ می‌تواند از مواجهه با این پرسش رو برنگرداند و در آن تأمل کند؟ این پرسش، پرسشی‌ست که در برابر یکایک ما قرار دارد و تا آن را با اندیشه و کردار خود پاسخ نگفته‌ایم، از آن رهایی نخواهیم داشت.

●●●

درست همان گونه که ابراهیم حاتمی‌کیا در آژانس شیشه‌ای انحطاط منش و بینش جمعی را مطرح می‌کند، کوروساوا در هفت سامورایی و فرد زینه‌مان در ماجرای نیمروز، به سراغ انحطاط منش و بینش جمعی می‌روند، با این تفاوت که حاتمی‌کیا از منظر «عواطف بسیط» به مسأله می‌نگرد و نسبت میان فرد و جمع را در نمی‌یابد و گمان می‌برد اسطوره‌های مورد ستایش او –حاج کاظم و عباس- هیچ ربط و تعلقی به منش و بینش جمعی ندارند و استثناهایی هستند که خلاف‌آمد عادت قاعده‌ی اجتماع ظهور کرده‌اند، اما کوروساوا و فرد زینه‌مان از منظر عقل مرکب می‌نگرند (عقل مرکب را در برابر جهل مرکب وضع می‌کنم و از آن عقلی را مراد می‌کنم که به موقعیت عقلانی و نفسانی فرد و جمع و نسبت این دو با یکدیگر وقوف دارد) و می‌دانند که اسطوره‌های مورد ستایش آن‌ها –سامورایی‌ها و کلانتر و همسرش- هر چند منش و بینشی فراتر و برتر از منش و بینش ازدحام نفوس دارند، اما استثناء نیستند و از دل قاعده‌ی اجتماع بیرون آمده‌اند. البته شیوه‌ی کوروساوا و زینه‌مان متفاوت است و به رغم وحدت منظر، تخالف نظر دارند. کوروساوا همه جا و همیشه -در تمام فیلم‌هایش- ضمن ستایش منش فرد و نیایش اسطوره، از منش جمعی جانب‌داری می‌کند و حق را به بینش جمعی می‌دهد و بر آن است که هر گاه فرد از خود فراتر رفته و قدم به ساحت اسطوره گذاشته باشد موظف و مکلف است که خود را فدای جمع کرده و موجب نجات منش جمعی از انحطاط باشد. اما زینه‌مان بر آن است که جمع و منش جمعی عین انحطاط است و تنها با فداکاری (قربانی شدن)، منش فرد فرارفته از خود (اسطوره) موقتاً از انحطاط فاصله می‌گیرد. به عبارت دیگر کوروساوا قهرمان اصلی را جمع و جماعت می‌داند. زیرا جمع و جماعت نه تنها «قاعده»ی هستی بشری، بلکه «معیار» این هستی‌ست و «اسطوره» نه تنها بیرون از این قاعده امکان ظهور ندارد، بلکه ناگزیر از آن است که خود را با معیارهای آن بسنجد و منش خود را با آن متوازن کند. اسطوره تنهاست، منفرد است، گسسته‌ است، فارغ از قید و بند و مسئولیت است، به عبارت دقیق‌تر، فرد برای اسطوره شدن، تنهایی و انفراد و گسستگی را برگزیده است و قید و بندها و مسئولیت‌های جمعی را نفی کرده تا بتواند از خود فردی و جمعی فراتر برود. اما فراتر رفتن صرف، و صرف فراتر رفتن، در منظر کوروساوا –و البته در ساحت آیین شینتو- ارجمند نیست. این فراتر رفتن اگر در خود بماند، اگر معطوف به خود باشد و غایتی دیگر نشناسد، اگر قربانی فروترماندگان نشود، ناتمام مانده است. اسطوره هنگامی اسطوره‌ی تام و تمام است که به قاعده‌ی جامعه بازگردد و فدای مردمی شود که امکان اسطوره شدن را برای او فراهم آورده‌اند. امکان اسطوره شدن، تنها حیات و حوائج حیات نیست. نیاز یک جامعه به اساطیر و پروردن آئینی که به فردآمدگان مجال فراتر رفتن و اسطوره شدن می‌دهد، مهم‌ترین وجه امکان اسطوره است و این نیاز و پرورش و بخشش، پاسخی درخور می‌طلبد و پاسخ آن، همانا رویارویی دلیرانه با مرگ است و هیچ اسطوره‌ای به کمال نمی‌رسد مگر این که با مرگ دلیرانه رویارو شود و دلیرانه‌ترین وجه مواجهه با مرگ آنجاست که بدون هیچ مزد و منتی، بدون هیچ توقعی، بدون هیچ قصدی اسطوره خود را برای رفاه حال مردم فدا کند، همان گونه که سامورایی‌های دلیر در آثار کوروساوا –به ویژه هفت سامورایی- چنین می‌کنند.

●●●

اسطوره زمان و مکان نمی‌شناسد و در بند کیش و آیین خاصی نیست، در هر زمانی و هر مکانی ظهور می‌کند و با هر کیش و آیینی بروز. چرا که شأنی‌ست از شئون ماهوی انسان که فراتر از زمان و مکان و کیش و آیین است و به همین دلیل، هم در پیشرفته‌ترین تمدن‌ها به ظهور می‌رسد، هم در قبایل بدوی، هم در میان اهل ایمان، هم در میان اهل کفر، هم در میان ظالمان، هم در میان مظلومان و... چرا؟ زیرا حقیقت ذات انسان ورای حدودی‌ست که نفس و عقل جمعی برای امکان هم‌زیستی اجتماعی به صورت قوانین اخلاقی و مدنی و آیینی بر نفس و عقل فردی تحمیل می‌کنند. اما هنگامی که نفس و عقل فردی از خود فراتر می‌روند و به ساحت اسطوره وارد می‌شوند، ظواهر ظهور آن‌ها به صورت نفی و اثبات اخلاق و مدنیت و آیین –در ظرف زمان و مکان خاص- تجلی می‌کند، اما باطن هم‌چنان دور از دسترس و نامکشوف است و جز بر همان نفس و عقلی که اسطوره شده است، آشکار نمی‌شود. پایداری، مقاومت، شجاعت، یک‌دندگی، استقامت، تهور، ایثار، صبر و عفت، سازش‌ناپذیری، وفای به عهد و دیگر صفاتی که ما در اسطوره می‌بینیم و از کمال آن‌ها متحیریم، نسبتی با آنچه که به صورت کیش و دین و آیین و اخلاق و مکتب و مذهب و مسلک و وهم و فهم و زبان و هنر و ادبیات و سیاست در دسترس ماست، ندارد. اگر بخواهیم در محدوده‌ای که برای خود در نظر گرفته‌ایم یعنی سینما و به ویژه هفت سامورایی و ماجرای نیمروز، سخن بگوییم و مثل بزنیم، مثل اعلای این فراتر از حدود و اخلاق و قواعد و... الخ بودن، یکی سامورایی خل وچل (توشیرو میفونه) در فیلم کوروساواست و دیگری خود جناب کلانتر (گری کوپر) در ماجرای نیمروز. توشیرو میفونه یا همان سامورایی خل و چل، واقعاً سامورایی نیست. شجره‌نامه ندارد و شجره‌نامه نداشتن سامورایی به این معناست که پدرانش سامورایی نبوده‌اند و اشرفیت ذاتی ندارد (درست به این می‌ماند که در قرون گذشته تمدن ما، کسی بخواهد خود را سید جا بزند، به گلستان سعدی رجوع کنید و داستان آن شیادی که گیسوان بافته بود و خود را علوی –فرزند مولا علی- وانمود می‌کرد) و به علاوه از تربیت ویژه سامورایی‌ها، یعنی پرورش یافتن با آیین شینتو از یک طرف و سالک ذن بودیسم بودن از طرف دیگر، بهره‌ای نبرده است، پس حق ورود به جرگه‌ی سامورایی‌های منتخب برای نجات روستاییان را ندارد. زیرا نه تنها شجره‌نامه‌اش قلابی‌ست و آن را احتمالاً از جایی کش رفته یا به دست آورده، در آزمونی که استاد پیر از سامورایی‌ها به عمل می‌آورد، شکست می‌خورد. به عبارت دیگر، نه به نسب سامورایی‌ست، نه به حسب، و حق ورود به جرگه ندارد. با این وجود خود را به گروه تحمیل می‌کند و با جنونمندی حیرت‌انگیز خود نشان می‌دهد که نسب و حسب، هر دو حدودی هستند منبعث از آیین و اخلاق ویژه‌ی سامورایی‌ها، که هر چند برای تربیت اسطوره تأسیس شده‌اند، اما آنجا که جنون ذاتی اسطوره ‌شدن ظهور می‌کند، جایی برای حدود و آیین و اخلاق نیست و اسطوره در ذات است نه در محدوده‌ی نسب و تربیت ویژه و آیین شینتو و ذن بودیسم. و چنان که می‌دانیم این دهقان‌زاده‌ی گمنام بی‌اصل و نسب به فرجام، سامورایی‌وار با مرگ رویارو می‌شود و در کنار سامورایی‌ها به خاک می‌رود.

●●●

کلانتر (گری کوپر) ماجرای نیمروز نیز با ستاره حلبی –حدود و آیین و قواعد و اخلاق و عرف و قانون- به ساحت اسطوره وارد نمی‌شود. همه به او راه گریز را نشان می‌دهند، قاضی (نماینده قانون و حکومت و عدالت) نه تنها خود پا در رکاب گریز دارد، بلکه به کلانتر نیز پیشنهاد می‌دهد که از ستیز و پایداری بپرهیزد و راه عافیت در پیش بگیرد، نمایندگان عرف (سایر مردم) به او همین را پیشنهاد می‌کنند و نماینده آیین (کشیش) و زنان دل‌باخته‌ی او تلویحاً برآنند که جان به در بردن در چنین هنگامه‌ای، نه تنها شرط عقل است، بلکه از هر حیث قابل دفاع است. بر اساس تمام عوامل و شرایط موجود، رفتن کلانتر موجه است زیرا: 1. دیگر کلانتر نیست، 2. ازدواج کرده است، 3. قرار بوده به ماه عسل برود، 4. مسئولیتی نسبت به شهر و مردم شهر ندارد زیرا قبل از پیش آمدن این «ماجرا» مسئولیت خود را به دیگری واگذار کرده است، 5. دیگر مأموران قانون در حال رفتن‌اند و بساط خود را جمع کرده‌اند، 6. مردم نیز تمایلی به همکاری با او ندارند، زیرا نه او دیگر کلانتر قانونی مردم است و نه در افتادن با اشرار به مصلحت آن‌هاست، 7. از همه مهم‌تر این که اشرار فقط به قصد کشتن او به شهر می‌آیند و او به جای سماجت ورزیدن، می‌تواند با رفتن، هم جان خود را در ببرد و هم امنیت مردم را تا حدود زیادی تأمین کند.

●●●

چه چیزی کلانتر (گری کوپر) را از میانه‌ی راه گریز به میدان گیرودار و ستیز باز می‌گرداند؟ آیین مسیحیت؟ او بر اساس همین آیین می‌تواند با آسودگی وجدان راه خود را برود. زیرا به حکم همین آیین، رفتن بر او واجب شده است، به این دلایل: 1. مسئولیت از او سلب شده است و به دیگری واگذار شده است. 2. رفتن او متضمن مصلحت فردی و جمعی‌ست (جان خود و همسر خود و مردم شهر را با رفتن، از خطر می‌رهاند و این کمال مسیحی بودن است). قانوناً هم مسئولیتی ندارد. وجداناً هم باید برود، زیرا هم وجدان فردی و هم وجدان جمعی حکم به رفتن داده‌اند. مگر نه وجدان ظاهراً مصلحت فرد و جمع را در نظر می‌گیرد؟ و مصلحت فرد کلانتر و جمع مردم شهر در رفتن اوست و... پس چرا برمی‌گردد؟ بر خلاف شبه‌اسطوره‌های آقای حاتمی‌کیا که شعار می‌دهند و موعظه می‌کنند و تمثیل می‌گویند و بر مردم منت می‌نهند و مزد کاری که برای خدا کرده‌اند به تلویح و تصریح از بندگان خدا طلب می‌کنند، اسطوره فرد زینه‌مان از هنگامی که درشکه را ناگهان برمی‌گرداند و برمی‌گردد، تا هنگامی که سوار همان درشکه می‌شود و مجروح و خونین عزم رفتن می‌کند، نه شعاری می‌دهد و نه تمثیلی می‌بافد و نه موعظه‌ای می‌کند و ما ظاهراً نمی‌فهمیم به چه دلیل برگشته است؟ 1. اگر به پاس آیین برگشته که بر اساس آیین نباید برمی‌گشت. 2. اگر به پاس قانون برگشته که قانوناً مسئولیتی متوجه او نیست و بازگشت او مداخله در قانون است. 3. اگر به پاس عرف برگشته که عرف (جامعه) بازگشت او را نکوهش می‌کند و حاضر نیست به یاری او برخیزد. 4. اگر به پاس اخلاق برگشته، که ایجاد دردسر و به خطر انداختن مردم یک شهر غیر اخلاقی‌ست و کلانتر حتی اگر مسئولیتی می‌داشت (که ندارد) حتی اگر قانون حکم می‌کرد که بماند (که حکم نکرده است) حتی اگر آیین دستور داده بود که برگردد (که خلاف آن را دستور داده است) اخلاقاً موظف بود شهر را ترک کند و جان و مال مردم را به خطر نیندازد. پس چرا برمی‌گردد؟ اگر به خاطر داشته باشیم، هنگامی که سامورایی‌ها به دهکده می‌رسند، مردم نهایت انحطاط منش و بینش جمعی را به نمایش می‌گذارند و پنهان می‌شوند. درست همان گونه که از دیدن راه‌زنان به وحشت می‌افتند از دیدن سامورایی‌ها وحشت کرده و می‌گریزند. این انحطاط بر تمام سامورایی‌ها گران می‌آید و نزدیک است که از عفونت این انحطاط، به خشم آمده و روستا و روستاییان را رها کنند و برگردند، اما سامورایی پیر (استاد-مرشد) که در میان سامورایی‌ها مرتبت عقل هدایت را بر عهده دارد، نه تنها انحطاط بلکه علل و دلایل انحطاط را هم شهود می‌کند. دیگران وحشت مردم را مشاهده کرده‌اند اما او موجبات این وحشت را مشاهده کرده است. سامورایی‌های دیگر در ساحت اسطوره‌اند اما او فوق ساحت اسطوره است، او اسطوره شدن را سپری کرده و اکنون حتی از تمنای اسطوره ماندن نیز برگذشته و فراتر رفته است. بی‌احترامی به یک سامورایی، مستوجب غرامت هنگفتی‌ست، بی‌احترامی به یک گروه از سامورایی‌ها مستوجب مرگ است و بی‌احترامی به سامورایی‌هایی که به یاری کسی می‌روند فجیع‌تر. اما رهبر گروه (مظهر عقل هدایت) حتی توقع احترام هم ندارد، اصلاً نفس استغنا و بی‌نیازی محض است. او انسان را هم‌چون کف دست خود می‌شناسد و بر این موجود نگون‌بخت، احاطه نفسانی و عقلانی ‌یافته است و در هیچ موقعیتی از مقام ثبوت خارج نمی‌شود. به قصد جنگیدن نیامده است، به قصد... قصد کدام است؟ او عین بی‌ارادگی، عین بی‌قصدی، عین بی‌عملی‌ست. مظهر «تائو»ست و «تائو» -جل جلاله المهیمن- مقام لااسم و لارسم است و آن که به مظهریت این مقام می‌رسد، هم‌چون حقیقت این مقام -تائو- از همه چیز تهی‌ست. آینه در آینه در آینه است. هم آینه‌ی احوال سامورایی‌هاست و هم آینه صورت منخسف و باطن منکسف مردم است، به همین دلیل برنمی‌گردد. زیرا می‌داند و می‌بیند (شهود می‌کند) که مردم نمی‌خواهند سامورایی‌ها برگردند و سامورایی‌ها هم هر چند توقع حرمت و سپاس دارند، نیامده‌اند که برگردند. کلانتر (گری کوپر) به همین دلیل (ماندن سامورایی‌ها در دهکده رغمارغم مواجهه با انحطاط عفونت‌بار مردم) برمی‌گردد. او هم خامی و طلب سامورایی نوجوان را دارد، هم شور سامورایی خل و چل را، هم حزم سامورایی فربه را، هم استقامت و دلیری حیرت‌انگیز سامورایی لاغر را و... هم عقل هدایت سامورایی پیر و استاد را. هر چند کلانتری دلیر و بی‌بدیل است (استاد) اما هنوز خامی و طلب جنگ‌جویان جوان را داراست و می‌خواهد بیاموزد و تربیت شود (شاگرد) و... بگذریم، آن هفت وادی و هفت مرتبت از سلوک که در هفت سامورایی منتشر است در کلانتر ماجرای نیمروز مجتمع است. ما شرقی‌ها که متهم به وحدت‌گرایی هستیم، از ژاپن تا مصر، وحدت را در کثرت می‌بینیم و نشان می‌دهیم و غربی‌ها رغمارغم دعوی کثرت‌گرایی، کثرات را در فرد واحد نشان می‌دهند. به هر حال کلانتر ماجرای نیمروز، هفت مرتبت اسطوره شدن را «طی کرده است»، «طی می‌کند»، «طی خواهد کرد» (راز غلبه انیران بر ایران در همین سلوک مدام و مستمر اسطوره‌ی غربی‌ست. پزشک ایرانی دکترا که گرفت دیگر اعتنایی به تحقیقات پزشکی، مکاشفات جدید، مطالعات تازه، مجلات پزشکی و... الخ ندارد. بازرگان ایرانی همین که خرش از پل گذشت و مجوز ساخت پفک نمکی گرفت، دیگر هیچ اعتنایی به بالا بردن کیفیت کالا و بهبود امکانات کارخانه و... الخ ندارد. روزنامه‌نگار ایرانی اولین حقوق رسمی را که گرفت و یقین کرد چه درک خود را بالاتر ببرد چه از آن که هست پایین‌تر بیاید، دیگر کارمند رسمی‌ست و اخراج نخواهد شد، اوقات خود را به بلاهت می‌گذراند و بام تا شام در تعاونی مصرف و مسکن است و در پی وام و... الخ. سینماگر ایرانی نیز با اولین توفیق هنری یا تجاری، دیگر حاضر نیست یک ورق کتاب بخواند یا دو کلمه از دیگری بیاموزد یا... بگذریم). به این دلیل می‌گویم هفت مرتبه را «طی کرده است» که در همان دقایق اول فیلم می‌بینیم مردی‌ست در کمال مهابت و وارستگی و استقامت و خردمندی و شجاعت. به این دلیل می‌گوییم «طی می‌کند» که در ضمن فیلم دوباره سلوک خود را از سر می‌گیرد و هم‌چون کلانتری تازه‌کار یا دقیق‌تر بگویم هم‌چون سالکی نوآموخته، راهی را که پیش از این رفته است و به مهالک آن و نتایج و توابع طی کردن آن وقوف کامل دارد، در پیش می‌گیرد و از این و آن یاری می‌جوید و چاره‌اندیشی می‌کند و... الخ. به این دلیل می‌گویم «طی خواهد کرد» زیرا در پایان فیلم نمی‌میرد و هر گاه چنین اسطوره‌ای زنده بماند، بی‌گمان باز هم سلوک خود را از سر خواهد گرفت و هرگز تن به انفعال نخواهد داد و زندگی عادی و منحط ازدحام نفوس را نخواهد پسندید. کلانتر در ماجرای نیمروز یکی از درخشان‌ترین و گویاترین شمایل‌های اسطوره‌ی غربی در فرهنگ ستیهنده و مبارزه‌جوی آمریکاست.

●●●

هفت سامورایی برنمی‌گردند، زیرا ژاپن نمی‌خواهد برگردد و با این که در جنگ جهانی دوم (جنگ با دزدان دهکده) دلیرترین اساطیر خود -کامی‌کازی‌ها- را از دست داده است، اما تجربه (استاد پیر)، حزم (سامورایی فربه) و طلب و تمنا (سامورایی نوجوان) را از دست نداده است و هر چند غرامتی سخت متحمل شده، اما دلیرانه در پی سرنوشت است و از بلندای شهادت و ایثار، نگاهی به سعادت روستاییان (مردم ژاپن) می‌اندازد و راه خود را در پیش می‌گیرد. کلانتر (گری کوپر) از نیمه راه عافیت برمی‌گردد و خود را با سر به ورطه مهلکه پرتاب می‌کند، زیرا آمریکا در جنگ جهانی دوم چنین کرده است و با این که دور از غوغای جنگ بوده و هیچ مسئولیتی در قبال دیگر کشورها (مردم شهر) نداشته و می‌توانسته به راه خود برود، اما متهورانه وارد معرکه شده و برای نجات دیگران، خود را به خطر انداخته است. کاظم و عباس اما نه برای مردم، که روزگاری برای خدا جنگیده‌اند، اما چون خدا در غلبه‌ی ازدحام نفوس فراموش مانده، آن دو نیز از یاد رفته‌اند و اکنون خواسته و ناخواسته، دانسته و ندانسته، در برابر ازدحام نفوس قرار گرفته‌اند و چون خود در ساحت تراژدی و اسطوره به سر می‌برند، گمان می‌برند ازدحام نفوس باید دست کم برای تراژدی و اسطوره حرمتی قائل باشد، و نمی‌دانند چرا تراژدی و اسطوره این همه غریب و خوار شمرده می‌شود، پس در گرداب چیرگی پول بر حقیقت و غلبه‌ی دنیا بر دیانت، اناالحق می‌زنند و می‌میرند و این واپسین اناالحق اسطوره‌ی دینی و تراژدی مذهبی در جامعه ایران است.

●●●

کوروساوا، فرد زینه‌مان و حاتمی‌کیا، در هفت سامورایی، ماجرای نیمروز و آژانس شیشه‌ای، اسطوره را در برابر ازدحام نفوس قرار می‌دهند. کوروساوا و زینه‌مان هم اسطوره را تأویل می‌کنند و هم ازدحام نفوس را، اما حاتمی‌کیا از عهده‌ی تأویل هیچ یک برنمی‌آید. کوروساوا هنرآفرینی بزرگ است و می‌داند که تنها راه نجات ژاپن در آن است که اسطوره برای نجات ازدحام نفوس از انحطاط، خود را فدا کند و برای نشان دادن این معنا، تمثیلی از قرون گذشته‌ی ژاپن ارائه می‌دهد و فاش می‌گوید همان گونه که سامورایی‌های قرن 18 و 19، حتی در برابر تفنگ -نماد تکنولوژی برتر- دست از آیین جوانمردی برنمی‌داشتند و برتری حریف را با پایداری و مقاومت خود در هم می‌شکستند، ژاپن شکست خورده در جنگ دوم نیز در برابر تکنولوژی نیرومند غرب نباید عقب‌نشینی کند. آری، مردم ژاپن بر اثر شکست در جنگ و نیمه مستعمره شدن کشور به دست آمریکا، روحیه‌ی خود را از دست داده و پس از آن که دریافته‌اند وطن‌شان مغلوب شده و امپراطور بزرگ که فرزند خدای خورشیدش گمان می‌برده‌اند و تقدسی فوق انسانی و ماورایی برایش قائل بوده‌اند، اینک هم‌چون گماشته‌ای زیر نظر ژنرال مک آرتور انجام وظیفه می‌کند، از فرط اندوه فراگیر ملی، از گریبان انحطاط سر برکرده‌اند و... اما این انحطاط تقدیر محتوم مردم ژاپن نیست، به شرط آن که فراتررفتگان و برترآمدگان یعنی هنرآفرینان و فن‌آوران و متفکران و سخن‌وران و سیاست‌مداران و ثروتمندان، هم‌چون نیاکان خویش (سامورایی‌ها) خود را فدای مردم کرده و با تمام وجود در راه نجات آنان از انحطاط بکوشند. کوروساوا هنگامی با هفت سامورایی و دیگر آثار خود، به مردم و دیگر برگزیدگان ژاپن راه گریز از انحطاط را نشان می‌دهد که برخی کارگردان‌های شبه‌روشنفکر ژاپن، با نشان دادن تباهی‌ها و پلشتی‌ها، چنان وانمود می‌کنند که مردم این سرزمین پس از شکست در جنگ جهانی دوم، سراپا انحطاط و فرومایگی و ددمنشی‌اند و غایتی جز نفع شخصی نمی‌شناسند و جز حوائج نفسانی و جنسی هیچ آرمانی ندارند. این گونه کارگردان‌ها مدام در جشنواره‌های اروپایی و آمریکایی مورد تحسین و تشویق قرار می‌گرفتند و شبه‌منتقدان فرومایه در ستایش آثارشان قلم‌فرسایی می‌کردند، اما کوروساوا و همانندانش، چندان بر اندیشه خود ابرام ورزیدند تا به فرجام ژاپن نه تنها حیثیت ازدست‌رفته را به دست آورد، بلکه خود به کشوری استعمارگر تبدیل شد و در تاریخ جدید شرکت جست و چندان از جهان سوم فاصله گرفت که حتی کوروساوا و همانندانش در ستایش شبه‌کارگردان‌های کنش‌پذیر کشورهای عقب‌مانده با گردانندگان جشنواره‌های اروپایی و آمریکایی هم‌آواز شدند.

●●●

و اما زینه‌مان و نه تنها آن جان گرامی، بلکه اغلب کارگردان‌های بزرگ سینمای سطوت و سیطره (هالیوود) انحطاط را از لوازم ذات «ازدحام نفوس» می‌دانند و برآنند که «منش و بینش جمع» ماهیتاً میل به انحطاط دارد، زیرا جز حوائج و غرایز نفسانی خود و خانواده خود غایتی نمی‌شناسد و این وظیفه اسطوره و فرد برتر است که با جان‌فشانی و مقاومت و ایثار و فداکاری، ازدحام نفوس را از میل به انحطاط بازداشته و به راستی و درستی و پایداری و دفاع از حق و عدل وادار کند و هر گاه که شاهد بود ازدحام نفوس از وحشت به خطر افتادن جان و مال خود در شرف فدا کردن آرمان‌ها و فراموش کردن حقایق است، باید خود را به خطر بیندازد و منش و بینش جمعی را نجات بخشد. البته این «باید» نحوی یادآوری و الزام است وگرنه اسطوره به خودی خود و فی‌نفسه چنین خواهد کرد والا اسطوره نیست. کلانتر (گری کوپر) در ماجرای نیمروز هم سلوک فردی خود را تدارک می‌بیند و خود را با آزمون مرگ مواجه می‌کند و هم در عین حال آموزگار ازدحام نفوس است و آنان را به در پیش گرفتن سلوک اسطوره‌وار فرامی‌خواند. چنین سلوک اسطوره‌واری را در اغلب فیلم‌های هنرآفرینان بزرگ سینمای سطوت و سیطره (هالیوود) می‌توان مشاهده کرد. بیشتر آثار فرد زینه‌مان، برخی آثار هاکز، برخی آثار الیا کازان و دیگر سینماگران بزرگ گواه این مدعاست، واپسین نمونه از این سلوک را در لئون لوک بسون که متعلق به سینمای کنونی‌ست، شاهد بوده‌ایم.

●●●

عیب کار حاتمی‌کیا در آژانس شیشه‌ای آن است که اسطوره‌هایش در تقابل با ازدحام نفوس‌اند و نه تنها ربط و تعلقی به منش جمعی ندارند، بلکه با آن بیگانه می‌نمایند. البته اگر بخواهیم گناه این تقابل و بیگانگی را یک‌سره به گردن حاتمی‌کیا بیندازیم از ساحت مروت و انصاف دور خواهیم افتاد، گناه حاتمی‌کیا آن است که از این تقابل و بیگانگی جانب‌داری می‌کند وگرنه اسطوره‌هایی که در آژانس شیشه‌ای آن‌ها را می‌بینیم، در ساحت واقعیت نیز یا هم‌چون کاظم در تقابل و تخالف با مردم‌اند یا همانند عباس با مردم بیگانه‌اند و اعتنایی به انحطاط و اعتلای ازدحام نفوس نداشته‌اند و ندارند. چنین اسطوره‌هایی نه در اغلب کشورهای جهان یافت می‌شوند و نه راهی به سینما دارند، به عبارت دیگر این اسطوره‌ها نه در ساحت مدرنیته‌اند، نه در ساحت دین، زیرا هم در افق مدرنیته، اسطوره خود را موظف و مکلف به آشنایی و هم‌زبانی و هم‌دلی با ازدحام نفوس می‌بیند و هم در افق دین، وظیفه دارد که به خدمت خلق کمر بندد و به حکم «اشداء علی الکفار رحماء بینهم»، به رحمت و رأفت و کرامت با مردم مواجه شده و آن‌ها را یاری کند. بزرگ‌ترین، برترین، فراترین و متعالی‌ترین شمایل‌ها در اسلام (پیامبر اکرم و امیر مؤمنان -صلواة الله علیهم) به حکم «رحماء بینهم»، حتی با ابوسفیان و مروان و عبد الله بن زبیر و امثال اینان به رحمت و رأفت رفتار می‌کردند، زیرا اینان ظاهراً در ساحت اسلام بودند و در زمره‌ی رحمت قرار داشتند، رسول خدا پس از فتح مکه در برابر انصار که شعار می‌دادند: الیوم یوم الملحمة (امروز روز انتقام است)، فرمود: لا! بل الیوم یوم المرحمة (نه! بلکه امروز روز رحمت و بخشایش است)، و خانه ابوسفیان (یعنی مسبب هجرت پیامبر و یارانش به مدینه و اساس فتنه‌ها و جنگ‌های میان قریش و مکه با مسلمین) را «بست» قرار داد و هم‌چون خانه‌ی کعبه حرم امن اعلام فرمود تا هر که به خانه‌ی ابوسفیان پناه ببرد در امان باشد. شهسوار آفرینش امیرالمؤمنین حیدر -صلواة الله علیه- در تمام طول زندگانی خود، حتی یک بار با کسی که در زمره‌ی رحمت و از اهل اسلام باشد، درشتی نکرد و با این که در قهر کفار و دشمنان خدا سراپا خشم و آتش غضب و طوفان مرگ و فنا بود، در مواجهه با غاصبان حق خود و دشمنانی هم‌چون عایشه و طلحه و زبیر و عبدالله بن زبیر و مروان‌ بن حکم و معاویه و عمروعاص و دیگران دریای رحمت و مغفرت بود. بر عایشه و عبد الله بن زبیر و مروان و بسیاری دیگر از دشمنان جنگ‌افروز خود دست یافت و آن‌ها را اسیر کرد، اما حتی سخنی تلخ به آن‌ها نگفت و با این که می‌توانست از دم تیغ گذرانیده و به اسفل سافلین سرنگون‌شان کند، از آن‌ها درگذشت. معاویه و سپاه شام در جنگ صفین بر آبشخورهای فرات چیره شدند و آب را از شیر یزدان و سپاهش دریغ کردند، اما آن حضرت پس از واپس راندن سپاه شام، آب را از آن‌ها دریغ نکرد و در جواب اصحابش که می‌گفتند باید معامله به مثل کنیم و آب را به روی آن‌ها ببندیم، فرمود: این همه جنگ و خونریزی برای آن است که کسی آب را به روی کسی نبندد و...

یک دهان خواهم به پهنای فلک تا بگویم وصف آن رشک ملک

اسطوره‌های آژانس شیشه‌ای چه نسبتی با امام خود -که به تعبیر مرحوم دکتر شریعتی حقیقتی‌ست به گونه تمام اساطیر- دارند؟

شیر را بچه همی ماند بدو تو به پیغمبر چه می‌مانی بگو

اگر اسطوره‌های آژانس شیشه‌ای در ساحت دین بودند و از فیلم بعدازظهر نحس اقتباس نمی‌شدند، نسبت خود را با معصومین نشان می‌دادند. اما همان گونه که شمایل این اسطوره‌ها از سینمای آمریکا اقتباس شده است، واقعیت آن‌ها نیز از «نیست‌انگاری انقلابی» شایع و رایج در جهان امروز متأثر است و از این حیث شبه‌اسطوره‌اند و نه اسطوره حقیقی، اما از آنجا که در تمدن تکنولوژیک، هم حقیقت آغشته به نیست‌انگاری‌ست و هم اسطوره، هم ازدحام نفوس ندانسته و ناخواسته در ساحت نیست‌انگاری به سر می‌برد و هم تمام شئون خرد و کلان صورت و معنای حیات، نیست‌انگارانه است، من به جای شبه‌اسطوره نامیدن قهرمانان آژانس شیشه‌ای، آن‌ها را اسطوره می‌نامم، منتها اسطوره نیست‌انگار. امثال کاظم و عباس و اصغر و ابراهیم (کارگردان) و بنده و شما همه نیست‌انگاریم و از این حیث هیچ تفاوتی با یکدیگر نداریم، تفاوت از آنجا آغاز می‌شود که از این میان، یکی به ساحت اسطوره برود، بی‌آنکه به نیست‌انگاری خود وقوف داشته باشد. در این که همه‌ی ما یا لااقل صورت غالب نسل بنده انقلابی بوده‌اند، تردیدی نیست، اما کدامیک از ما انقلابی بودن خود را مورد چند و چون و پرسش و پژوهش قرار داده‌ایم؟ بی‌گمان بسیاری از آنان که انقلابی بودن خود را مورد پرسش قرار داده‌اند، سر خود گرفته و از متن خارج شده‌اند. اما آنان که مجال چند و چون و پرسش نیافته‌اند در جنگ نیز شرکت کرده‌اند و از آن جمله، یکی همین بنده ناچیز است، صریح می‌گویم اگر چند حادثه‌ی جزئی در کنار مطالعه بی‌وقفه فلسفه و ادبیات غرب پیش نمی‌آمد من امروز حاج کاظمی بودم در عرصه واقعیت -که همین جا فرصت را غنیمت شمرده و می‌گویم کارهای حاج کاظم‌وار بسیار کرده‌ام- من تا هنگامی که پشت جبهه یا در جبهه بودم، توجهی به این نداشتم که در ساحت نیست‌نگاری به سر می‌برم، اگر بخواهم خاطرات خود را در مقام فرماندهی اضطراری سه گروهان مسلم بن عقیل و ابوذر و سلمان (مجموعه‌ی گروهان‌های شهید دانش از تیپ 15 امام حسن) بنویسم، بیم دارم حمل بر گزاف‌گویی شود، اما چیزی نمی‌گویم جز این که متوجه خشونت و بی‌خودی و سرمستی خود نبودم، پس از بازگشت به شهر (شوش دانیال) هر گاه نوجوانی در هنگام نگهبانی می‌خوابید، یک پارچ آب سرد روی سر و صورتش می‌ریختم تا وظیفه افسر نگهبانی خود را درست به جا آورده باشم، دیگران البته خشونت بیشتری به خرج می‌دادند و تنبیهات شدیدتری اعمال می‌کردند. به هر حال من متوجه نبودم که این گونه خشونت‌ها دینی نیست و نیست‌انگارانه است، زیرا فضای نظامی یا بهتر بگویم نیمه‌نظامی بسیج مجال تأمل در رفتارهای خشونت‌آمیز نمی‌داد. اما روزی که کودکی را با موتورسیکلت زیر گرفتم و به جای آن که دستپاچه شوم، نظامی‌وار خم شده و در حالی که یک دستم روی کلت بود، کودک را با کبریای تمام از روی زمین بلند کردم و به معاینه‌ی او پرداختم و بعد هم بی‌اعتنا به مردم محل، سوار شدم و راه خود را در پیش گرفتم، نخستین ضربه به ذهن من وارد شد، نمی‌گویم وجدانم بیدار شد چون مقوله‌ای به نام وجدان را امری موهوم می‌دانم (شاید هم من وجدان نداشته باشم) اما این پرسش برایم پیش آمد که اگر در لباس نظامی نبودم با آن کودک همین گونه رفتار می‌کردم؟ این پرسش به پرسشی دیگر منجر شد. آیا اگر لباس نظامی بر تن نمی‌داشتم مردم محل اجازه می‌دادند سوار شوم و به دنبال کار خود بروم؟ تأمل در این دو پرسش موجب شد که خودآگاهی گم‌شده‌ام به من بازگردد و متوجه شدم که نظامی‌وار به خانه وارد شده‌ام و با زن و فرزندان خود چنان خشک و رسمی برخورد کرده‌ام که گویی موظف و مکلف‌اند به لباس من و به موقعیت نظامی من احترام بگذارند، تأمل در این رفتار، به آنجا ختم شد که دیدم این نحو از برخورد با غیرنظامیان مدتی‌ست که ناخودآگاه از من صادر می‌شود. و به یاد آوردم که در همین لباس و با همین رفتار ظاهراً دینی و انقلابی و رزمنده‌وار، روز درگذشت مادربزرگم، حتی توقف نکردم که بر جنازه‌ی بی‌جان او بگریم یا فاتحه‌ای بخوانم و با این که از مادرم برای من عزیزتر بود و مرا از همه افراد خانواده بیشتر دوست می‌داشت، از کنار پیکر بی‌جان او، سرد و خشک گذشتم و در حالی که گوشم از سم‌ضربه‌ی پوتین‌هایم (آری سم‌ضربه) پر بود، از خانه بیرون آمدم و سوار بر خر مراد (موتورسیکلت) راه جبهه را در پیش گرفتم، به یاد آوردم که در تمام بگومگوهای خانوادگی حتی، فوراً دست به اسلحه برده‌ام و... فرجام این خودآگاهی آن بود که دیدم این تأملات هنگامی به من دست داده است که در بستر و در کنار همسر خود خفته‌ام اما نه هم‌چون مردمان عادی، بلکه هم‌چون نظامیان، عبوس و خشک، دست‌ها زیر سر، ابروها گره در گره، نگاه ژنرال‌مآبانه به سقف و اسلحه‌ی کمری زیر بالش. برخواستم و به حیاط رفتم، سیگاری روشن کردم و به تأمل در احوال خود پرداختم و... حاصل آن که فردای آن شب به جای آن که طبق معمول صبح زود به پایگاه بروم و دست‌ها را پشت کمر بزنم و برای صف صبحگاه سخن‌رانی کنم، ساعت 9 به راه افتادم، سلانه سلانه، لخ‌لخ‌ کنان، دم‌پایی به پا، بی‌اعتنا به آینده و گذشته، زیرا یک نظامی را عقب زده و یک شاعر و نویسنده را نجات داده بودم، اما چنین رفتاری در چنان فضایی هم‌چون شتر بر نردبان غیرقابل تحمل بود و... الخ. اما نکته مهم اینجاست که من هنوز هم با آن نظامی در حال مبارزه‌ام و صریح می‌گویم و بی‌پروا که هنوز هم آن نظامی نیست‌انگار، گاهی مرا به خشونت و قاطعیت و سماجت و نادیده گرفتن تمام مردم و اظهار استبداد فرامی‌خواند و اگر تفکر کامو و نیچه و شوپنهاور و بردیایف و... به دادم نمی‌رسید بی‌گمان مغلوب شده بودم. «نیست‌انگاری ستیهنده» سرماخوردگی نیست که با دو تا آسپرین یا استامینوفن کدئین قالش کنده شود. درست است که حاج کاظم ظاهراً در حاشیه اجتماع با پیکان خود به مسافرکشی سرگرم است، اما کافی‌ست دوباره برای ستیهندگی انگیزه‌ای پیدا کند، آماده است تا همان بلایی را به سر مردم هم‌وطن خود بیاورد که پیش از این به سر بعثی‌ها می‌آورده است. البته حاج کاظم مقصر نیست و بهتر بگویم هیچ ‌کس مقصر نیست، در ساحت نیست‌انگاری همه بی‌گناه‌اند و در عین حال همه گناه‌کار و مقصرند. صاحب آژانس در ساحت «نیست‌انگاری کنش‌پذیر» (نیهیلیسم منفعل) است و حاج کاظم در ساحت نیست‌انگاری کنش‌مند و ستیهنده. صاحب آژانس می‌بیند که در جامعه‌ای به سر می‌برد که معیار پول است و هدف پول و شرف پول، پس نمی‌تواند به راه نیاکان برود و بر مدار جوان‌مردی و فتوت بگردد و هم‌وطن خود را به خارج از کشور بفرستد. اما حاج کاظم هنوز ستیهندگی خود را فراموش نکرده‌ است، ولی به جای آن که این ستیهندگی را در برابر بنیاد جانبازان نشان بدهد، آن را در تقابل با مردم آشکار می‌کند و این کنش البته، بر خلاف توقع و تصور خیلی‌ها، درست و اصولی‌ست، زیرا اقتضای نیست‌انگاری کنش‌مند و ستیهنده، گیرودار با نیست‌انگاری کنش‌پذیر است. اگر حاج کاظم در ساحت دین بود یا بهتر بگویم از حدود ظاهر مذهب فراتر رفته و به باطن دین رسیده بود، رفتاری از این دست در پیش نمی‌گرفت. زیرا باطن دین عین تفکر است. و تفکر رفتن از باطل سوی حق / به جزو اندر بدیدن کل مطلق. آن کس که به باطن دین رسیده باشد می‌داند که:

الف. آنچه که از بد و نیک عالم به چشم می‌آید عین اراده‌ی حق‌تعالی‌ست و در برابر این اراده از هیچ کس کاری ساخته نیست. اما از آنجا که یکی از وجوه این اراده، غفلت آدمی‌ست و این غفلت نه تنها عامه مردم را محجوب می‌کند، بلکه گاه خواص و حتی اولیای خدا را نیز در حجاب می‌برد، وهم اختیار پیش می‌آید و «این کنم یا آن کنم» دائرمدار گفتار آدمی شده و فضولی بشر آغاز می‌شود وگرنه به حکم «لا حول و لا قوة الا بالله العلی العظیم» از جنبش یک برگ تا انفجار یک کهکشان، از لینچ شدن یک سیاه‌پوست تا جنگ‌های جهانی، از مهر یک گنجشک به جوجه‌هایش تا عشق حیرت‌انگیز حلاج و بایزید و فرانسوای قدیس به ذات احدیت و... چیزی جز ظهور اسماء حق و تحارب این اسماء و غلبه‌ی اسمی بر اسم دیگر، در کار نیست.

ب. حق‌ -تعالی و تقدس- رغمارغم این اراده، به بندگان خود امر کرده است که از بدی بپرهیزند و به نیکی بپردازند و مطلع بدی‌ها را نفس آدمی عنوان کرده است و این خود متضمن تناقض است و جز نوادر کسی از عهده این تناقض برنمی‌آید و... بنابراین آن که به فهم اسرار نایل می‌شود، از فضولی در کار دیگران می‌پرهیزد و به خود می‌پردازد و آن که در سطح و قشر و صورت اسیر می‌شود به جان دیگران می‌افتد و در این راه، خواه ناخواه سر از گریبان نیست‌انگاری بیرون می‌آورد.

ج. دین در تمدن تکنولوژیک، همسایه دیوار به دیوار نیست‌انگاری‌ست. زیرا دین متضمن نفی خود و نفی غیر است (جهاد اکبر و جهاد اصغر)، نیست‌انگاری نیز گاه نفی هر دو وجه است و گاه نفی یکی از دو وجه. اما تفاوت دین و نیست‌انگاری آن است که در دین نفی خود و نفی غیر، به اثبات حق‌ -تعالی و تقدس- ختم می‌شود و مؤمن هنگامی که به این مرحله رسید، در عین نفی خود، «خودی» را اثبات می‌کند (ید الله مع الجماعه) و با اهل اسلام -امت- عین رحمت است و با اهل کفر عین قهر، و در حقیقت مظهر اسماء حق‌تعالی می‌شود و به چندین و چند صفت متناقض متصف. اما در تمدن تکنولوژیک، تفکر دینی و انسان متدین، ناخواسته و ندانسته غالباً نفی نیست‌انگارانه را با نفی دینی اشتباه می‌گیرد یا خلط می‌کند. این همه نزاع و کشاکش و نفی در کشورهای اسلامی و جناح‌بندی و تحزب و گروه‌بازی و گیرودار و زدوخورد از نتایج خلط و مزج نفی دینی با نفی نیست‌انگارانه است.

د. خلط و مزج و آمیخته شدن نفی دینی و نفی نیست‌نگارانه به آنجا ختم می‌شود که دین با صورتی از صور نیست‌انگاری (فاشیسم، لیبرالیسم، مارکسیسم، سوسیالیسم و...) جمع شده و حجاب اهواء و آراء نیست‌انگارانه باشد و هر کس که با این اهواء و آراء مخالفت کند یا زیر بار آن‌ها نرود، از همه جانب آماج طرد و نفی و لعن و تهمت و ناسزا و سرکوب و آزار باشد.

●●●

باری اگر با توجه به مفاهیمی که گذشت در فیلم آژانس شیشه‌ای بنگریم خواهیم دید که حاج کاظم و عباس و حاج احمد و سلحشور و اصغر و موتورسوارانی که به یاری حاج کاظم آمده‌اند، تنها فاعلان مختار این دیارند که بر سر گروگان‌های خود به چانه زدن مشغول‌اند. حاتمی‌کیا البته در کنار این شبه‌اسطوره‌ها و از چشم‌انداز آن‌ها به جهان می‌نگرد، اما ندانسته و ناخواسته تقدیر تاریخی ایران و ایرانی را در آژانس شیشه‌ای بیان کرده است. من که خود روزی در کنار امثال حاج کاظم با دشمن جنگیده‌ام مدتی‌ست که احساس می‌کنم در همان آژانس، گروگان هستم و بی‌گمان در این احساس تنها نیستم، اما آرزو می‌کنم که حاتمی‌کیا نیز روزی به جای این که از چشم‌انداز گروگان‌گیرها بنگرد، از نظر کسانی گه گیر افتاده و به گروگان گرفته شده‌اند به پیرامون خود و جهان بنگرد. البته حاتمی‌کیا «خودبنیاد»تر از آن است که نهان‌روشی خود را رها کند و نیست‌انگارتر از آن که بخواهد چشم‌انداز قدرت را فرونهاده و از منظر ناتوانی و ضعف و استیصال و بی‌افقی به جهان بنگرد. اما سینما نیرومندتر از آن است که حاتمی‌کیا بتواند با خودبنیادی نهان‌روشانه و نیست‌انگاری خودبنیادانه‌اش در برابر آن مقاومت کند. من به سینما امیدوارم نه به حاتمی‌کیا. سینما سلف حاتمی‌کیا یعنی مخملباف را به زانو در آورد و ناچار کرد که دست از نهان‌روشی بردارد و چشم‌انداز قدرت را رها کند و از منظر ضعف و بی‌افقی به جهان بنگرد. با حاتمی‌کیا نیز چنین خواهد کرد، اما دیرتر. نه از آن رو که حاتمی‌کیا مقاوم‌تر از مخملباف است، نه! از آن رو که با سلف سینما یعنی ادبیات میانه‌ای ندارد. مخملباف نیز اگر با ادبیات سروکاری نداشت و بحت و بسیط بود و درد و عسرت و پریشانی بشر امروز را در ساحت تفصیل (داستان کوتاه و رمان) نمی‌شناخت، شاید تا امروز از چشم‌انداز گروگان‌گیرها به جهان می‌نگریست. مخملباف را پدر و پسر یعنی ادبیات و سینما با هم از پا درآوردند و وادار کردند از منظر بی‌افقی و فقدان آزادی و امنیت به جهان بنگرد وگرنه مخملباف از ابراهیم رادیکال‌تر بود و دلیرتر و البته نهان‌روشی کمتری داشت. «سینما» در بوی پیراهن یوسف و برج مینو نهان‌روشی ستبر حاتمی‌کیا را برملا کرد و نیروی شگرف خود را به او نشان داد و شاید اگر حاتمی‌کیا نیز هم‌چون مخملباف سخن‌ور و نویسنده بود، ما امروز شاهد آژانس شیشه‌ای نبودیم، اما اگر اندکی تأمل کنیم خواهیم دید که سینما دوباره حاتمی‌کیا را بر سر دست بلند کرده است و دیر یا زود او را چنان به زمین خواهد کوبید که تا ابد از خیر «خودبنیادی نهان‌روشانه» بگذرد. مگر این که حاتمی‌کیا از خیر سینما بگذرد و فیلم ساختن را برای همیشه کنار بگذارد.

__________________________________________________________
* این مقاله در مجله دنیای تصویر شماره 184 چاپ شده است.
** جشنواره فیلم فجر 1376.

از سایت «شهروند امروز»

2009-07-22T12:54:00.001+04:30

گفت‌وگو با یوسف‌علی میرشكاك
احمدی‌نژاد را رییس جمهور مادام‌العمر كنید
سید‌ مرتضی ‌آوینی و محمود احمدی‌نژاد به روایت یوسف‌علی‌ میرشكاك

رضا خجسته ‌رحیمی: گفت‌وگو با یوسف‌علی میرشكاك از آن اتفاقات جالب روزنامه‌نگاری‌ست. میرشكاك، پیدا و پنهان ندارد. تناقض‌های خود را پنهان نمی‌كند. راحت است و برای جلوی دوربین قرار گرفتن، شلوار راحتی خود را عوض نمی‌كند. آمادگی خود برای مصاحبه را نه با یك بسته سیگار كه در حضور بسته‌های سیگار و پس از ریختن چای اعلام می‌كند. عكس روی جلد شماره پیش شهروند را مقابل چشم می‌گیرد و می‌گوید «ابراهیم [حاتمی‌كیا]، تو اینجا چه كار می‌كنی؟» می‌گویم جای شما هم اینجا خالی‌ست.

او را دعوت به همكاری می‌كنیم و می‌گوید نه من را از نان خوردن بیندازید و نه خودتان را. موضوع گفت‌وگوی ما (من و حسین یاغچی و علی رنجی‌پور) با او سید مرتضی ‌آوینی و برخی جنجال‌ها بر سر او بود و البته گفت‌وگو به همین موضوع خلاصه نشد و به شخصیت و گذشته میرشكاك هم رسید. «ریكوردر» ما آنچه در توان و نیرو داشت، «یك ساعت» بود و این یك ساعت را به پای سخنان یوسف‌علی میرشكاك گذاشتیم كه الحق برای گفت‌وگو با او و ضبط جهان پراكنده گفتارش، مثل برداشتن یك لیوان آب از یك دریاست.

حاشیه‌های گفت‌وگو با میرشكاك و مقدمه‌های آن البته از گفت‌وگوی رسمی با او -كه خود نیز فارغ از طعنه و كنایه‌های غیررسمی نیست- جذاب‌تر بود. او از شرایط زمانه می‌گوید و به حدت و شدت از احمدی‌نژاد انتقاد می‌كند و از سوی دیگر می‌گوید: «مجلس هشتم زمینه مادام‌العمر شدن ریاست‌جمهوری آقای احمدی‌نژاد را باید فراهم كند.»

سوال اول من این است: اگر آوینی زنده بود در چه جبهه‌ای قرار داشت و در زمان حاضر چه می‌كرد؟ پشت چه كسی می‌ایستاد؟ از چه كسی انتقاد می‌كرد؟ «اگر آوینی زنده بود...» شما ادامه این جمله را تكمیل كنید.
حالا كه این پرسش خلاف‌آمد عادت را سوال كردید من از شما می‌پرسم كه بگویید اگر آوینی بود به نظر شما او چه می‌كرد. وقتی یك پرسش طرح می‌شود،‌ حتما طراح آن پرسش، پاسخی نزد خود دارد.

به هر حال آوینی نگاه خاصی به سنت اسلامی و در برابر آن فرهنگ و تمدن غربی داشت. آوینی منتقد جدی سیاست‌های فرهنگی خاتمی در وزارت ارشاد بود و احمدی‌نژاد هم مولود همان انتقادهاست. اگر آوینی بود از احمدی‌نژاد حمایت می‌كرد؟
مگر شهید آوینی هنگامی كه در قید حیات بود، پشت فردی ایستاد؟ من سراغ ندارم كه سید مرتضی پشت دولتی ایستاده باشد. سیدمرتضی انقلابی بود و آرا و تفكراتی داشت كه در آثارش هست و نشان می‌دهد در چه جریان فكری‌ای قرار می‌گیرد. ایشان امیدوار بود كه ما روزی به جامعه دینی و انقلابی و اسلامی‌مان برسیم و اقتصاد و توسعه خاص خودمان را داشته باشیم.

ظاهر صحبت‌های آقای احمدی‌نژاد هم همین است.
بحث ما درباره سیدمرتضی است یا احمدی‌نژاد؟

نه، من فقط می‌خواهم بدانم كه این شباهت از كجا ناشی می‌شود؟
اصلا چه نسبتی هست میان اندیشه احمدی‌نژاد و آوینی؟

من هم همین سوال را از شما می‌پرسم.
من نسبتی نمی‌بینم. آوینی آرمان‌گرا بود و اوایل به انقلاب خودمان حواله می‌داد و اواخر به انقلاب حضرت مهدی.

ظاهر صحبت‌های آقای احمدی‌نژاد هم همین است.
این‌طوری كه نمی‌شود مقایسه كرد. ما چند میلیون شیعه یا موعودگرا در جهان داریم و همه آن‌ها همین حرف‌ها را می‌زنند. صورت این حرف‌ها شبیه است اما باید دید كه تفكر متفكر چیست. یك نانوا و یك عالم متفكر هر دو به ظهور منجی و تشكیل مدینه فاضله اعتقاد دارند اما تحلیل و تأویل آن‌ها متفاوت است.

پشت این شباهت ظاهری میان سید مرتضی آوینی و محمود احمدی‌نژاد، چه تفاوتی خوابیده است؟ آیا می‌شود گفت كه آوینی سنت‌گرا بود و احمدی‌نژاد بنیادگرا؟
در حیرتم كه چرا می‌خواهید سیدمرتضی و احمدی‌نژاد را مقایسه كنید.

چون دولت نهم شعارهایی را در عرصه فرهنگ می‌دهد كه ظاهری متشابه با اعتقادات آوینی دارد و نان آوینی را هم می‌خورند و او را مصادره می‌كنند اما برخی هم می‌گویند كه اعتقادات آوینی با این رفتارهای حاكم، جور در نمی‌آید.
مگر قیصر امین‌پور كه از اشغال سفارت به این طرف هیچ موضع‌گیری سیاسی نداشت را مصادره نكردند.

قیصر موضع‌‌گیری هم داشت. از اخوان ثالث دفاع كرد و به تندی گفت كه عده‌ای به دنبال شاعر حكومتی هستند، این یعنی موضع‌‌گیری.
نه، اجازه بدهید. همین بزرگوار را بردند روی بیلبوردها. ما در عصری زندگی می‌كنیم كه از ستاره سینما و شاعر و هنرمند بهره‌برداری تبلیغاتی می‌شود. اگر شما می‌خواهی بگویی كه اندیشه آوینی دخیل در وضعیت كنونی بوده است، چرا فقط آوینی را می‌گویید. امام دخیل نبوده‌اند؟ پس قرآن و تاریخ اسلام و انبیا را هم دخیل بدانید. من این‌جوری نگاه نمی‌كنم. اگر ما به آرای شهید آوینی رجوع كنیم و آن‌ها را بخوانیم دقیق‌تر می‌توانیم صحبت كنیم. آوینی وقتی غرب را نقد می‌كرد، مبتنی بر آرای اهل غرب صحبت می‌كرد ولی وقتی می‌خواست مخاطب خودش را حواله بدهد به امكان ظهور یك مدینه طاهره، چیزی برای مستند كردن سخنش ندارد و البته به یك معنا، هیچ آرمان‌گرایی نمی‌تواند مستند صحبت كند و ادعاهایش قابل نقد نیست.

یعنی اندیشه‌های آوینی وجه ایجابی و مشخص نداشت؟
برعكس، بخش عمده‌ای از اندیشه‌های سیدمرتضی، ایجابی بود.

خب، اگر قرار باشد برای اندیشه آوینی وجه ایجابی قائل شویم، اندیشه او می‌تواند در پراتیك اجتماعی و سیاسی هم قرار بگیرد. در این صورت او را شما در چه جریانی طبقه‌بندی می‌كنید؟
اصلا نمی‌شود با آوینی این گونه برخورد كرد.

بالاخره آوینی كه معلق در فضا نبوده است.
نه شهید آوینی و نه هیچ متفكر و هنرمندی را نمی‌توان در ظهور و سقوط دولت‌ها و پدید آمدن جریان‌های سیاسی سهیم دانست. جریانی كه الان عنان قدرت را در دست دارد، قبل و بعد از انقلاب بوده است. جریانی‌ست كه قبل از آوینی هم بوده.

كجا بوده؟ پایگاهش را بفرمایید.
همین مردمی كه رأی دادند.

نه، پایگاه تاریخی و فكری‌‌اش را پرسیدم؛ سابقه‌اش را.
خاستگاه سنت كجاست؟ از همان‌جا برخاستند.

مگر خاستگاه آوینی، سنت نبود؟
خیر، آوینی از عالم روشنفكری به ساحت دین وارد می‌شود.

یعنی آوینی روشنفكر دینی بود؟
نه، او این عنوان را قبول نداشت. بنده هم قبول ندارم.

شما كه اصلاً «روشنفكری دینی» را «عرق‌خوری اسلامی» نامیدید.
بله، همینطور است. سیدمرتضی تا سال 54 و 55، روشنفكر بود به معنای كامل كلمه. در ساحت شریعت نبود. بله، دگرگون می‌شود و از كافه تهران‌پالاس می‌برد، آوینی روشنفكر ستیزه‌گر نبود و اهل كافه نادری و هم‌راستا با روشنفكران آنجا نبود. روشنفكران كافه تهران‌پالاس به دنبال ذات هنر و ادبیات و روشنفكری محض بودند، ولی آوینی از كافه تهران‌پالاس هم برید.

البته آوینی در دوره بعدی زندگی‌اش در حوزه هنری هم مخالف مثلا هنر اسلامی و سینمای اسلامی بود و می‌گفت سینما، سینماست و سینمای اسلامی نداریم.
ایشان می‌آید و به انقلاب می‌پیوندد اما نه پیوستنی سیاسی بلكه پیوستنی باطنی. سعی می‌كند میان شریعت و طریقت را جمع كند و تا لحظه‌ای كه به شهادت رسید مدام در تعالی بود. خوابش كمتر می‌شد و نماز و مستحباتش بیشتر می‌شد. دعا و مناجاتش بیشتر می‌شد. كار را به جایی رسانده بود كه من می‌گفتم آسیدمرتضی، برادر من، دست بردار، چه خبره. گفت از سقوط می‌ترسم. گفتم به كجا می‌خواهیم سقوط كنیم؛ هر جا سقوط كنیم باز هم همین جا هستیم؛ فرقی نمی‌كند. می‌گفت این نگاه با راه من جور در نمی‌آید،‌ تو می‌توانی این‌جوری بروی ولی من نمی‌توانم. نسبت به اندك پرخاشگری و اراذل‌بازی در مجله سوره حساس بود و می‌گفت مودب باشید و بعد هم می‌رفت نماز می‌خواند و می‌آمد حلالیت می‌طلبید. اخلاقی پیدا كرده بود مثل عرفای قرن سوم و چهارم صدر اسلام. اخلاق و شخصیت این بزرگوار، آرمانی بود. در همان زمان یادم است مطلبی درباره فروغ فرخزاد نوشته بودم تحت عنوان «كاهنی مرگ آگاه». خیلی‌ها داد و هوار و اعتراض راه انداختند. شهید آوینی مطلب را دیده بود و گفت چرا این موضوع را ادامه نمی‌دهی و به آن نمی‌پردازی. گفتم می‌شود یك كتاب و آن‌وقت چه كسی چاپش می‌كند. گفت چاپ می‌كنیم. گفتم كجا. گفت من از جیب خودم سرمایه می‌گذارم و چاپش می‌كنیم؛ حیف است. گفت من فروغ را از نزدیك می‌شناختم. این بینش چگونه می‌تواند به پوپولیسم و رادیكالیسم سیاسی برسد؟ در شرایطی كه آوردن اسم فروغ، ننگ بود و جرم، از او دفاع می‌كرد. یادم نمی‌آید كه هیچ روشنفكری را، مطرود و ملعون و نجس نامیده باشد. به تفكر اهل هنر، نظر داشت.

درباره سیدمرتضی اما یك مشكل هست و آن اینكه اصل اندیشه سیدمرتضی نانوشته ماند و او رفت. به خاطر دارم كه عكس جوان بدسیمایی را داخل جلد سوره چاپ كرد با آن گیس بلند و عینك گربه‌ای و سر بند لااله‌الاالله. «جماعت» مقاله نوشتند علیه ایشان و آدم فرستادند تا سیدمرتضی را كتك بزند. یعنی نه برای روایت فتح احترام قائل بودند و نه برای راوی آن. شهید آوینی به تحول در بواطن و نسبتی كه بواطن با اسماء حق برقرار می‌كنند، اعتقاد داشت. اگر می‌گفت سینمای اسلامی نخواهیم داشت به هیچ ‌وجه دنبال هنر یا سینمایی از جنس همسایه شمالی‌مان نبود. دنبال رئالیسم سوسیالیستی یا سوررئالیسم دینی نبود. ایشان قائل به آن بود كه اگر اتفاقی در باطن هنرمند بیفتد، كار او خود به خود به سمت ساحت هدایت كشیده می‌شود.

پس هنر اسلامی و روشنفكر دینی هم می‌توان داشت؟
در آن صورت می‌توان عنوان اسلامی هم به آن داد. ولی وقتی ما ایدئولوژی زده‌ایم، فوراً یك چارچوب درست می‌كنیم و می‌گوییم سینمای دینی این اصول را دارد و این اصول، چنین فروعی را دارند و این اصول و فروع، حدودی را لازم دارند و این حدود برای اقامه شدن، محتاج یكسری مسئول هستند و این مسئولین باید بنیاد و جایگاهی داشته باشند.

یعنی شما می‌‌گویید كه آوینی مخالف هنر یا روشنفكری دینی به معنای ایدئولوژیك آن بود؟
بله، او قائل به ایدئولوژی نبود. سیدمرتضی، سیاست‌زده هم نبود. تعجب می‌كنم كه بگویید وضعیت فعلی محصول اندیشه اوست.

این را نمی‌گویم. ولی آوینی اگر زنده بود آیا منتقد احمدی‌نژاد می‌بود؟
او اگر امروز بود،‌ باز هم انتقاد می‌كرد و به انتقادهایش ادامه می‌داد. البته اگر در قفس كالبد و قفس جهان می‌گنجید. اما واقعاً نمی‌گنجید. علایم پرواز در او آشكار بود. خداوند وقتی چنین مراتبی را به برخی بندگان خود اعطا می‌كند، یك زیركی و رندی خاصی هم به آن‌ها می‌دهد. من اگر بالای سر بدن مجروح او بودم، بی‌شك و گمان، او الان زنده بود. ما مرید سیدمرتضی نبودیم كه او به جماعت بگوید كه به پای من دست نزنید و قطع‌اش نكنید و ما هم بپذیریم. عین جمله او این است كه «یا اباعبدالله، نگذار پای من به تهران برسد». من اگر بودم می‌گفتم كه جمع كنید ببینیم، یاالله، سریع اهواز، قطع پا، روی ویلچر، نهضت ادامه دارد. بعد از سیدمرتضی كل سیستم ما متلاشی شد. عجیب است كه یك نفر آدم می‌تواند افراد مختلف را دور همدیگر جمع كند.

كسی كه به قول شما درباره فروغ فرخزاد چنان نگاه بازی داشته، چرا نسبت به باز بودن فضای فرهنگی در دوره وزارت ارشاد آقای خاتمی نگاهی انتقادی دارد و منتقد اعطای مجوز به برخی كتاب‌هاست؟ این دو روایت را چگونه با هم جمع می‌كنید؟
ایشان نسبت به مجوز كتاب اشكال نداشت. ایشان قائل به این بود كه اگر مسابقه است، همه باید به یك اندازه از امكانات بهره‌مند شوند و خود آن‌ها باید با هم دعوا كنند نه این كه وزارتخانه انقلاب اسلامی به آن طرف غش كند و حامی آن‌وری‌ها شود.

آقای خاتمی واقعاً غش كرده بود به آن سمت؟
بله، در دوره آقای خاتمی چه در وزارت ارشاد و چه بعدها در دولت، حمایت از روشنفكران به غایت رسید.

از كدام حمایت صحبت می‌كنید؟ آیا منظورتان مثلا مجوز دادن به یك كتاب است؟
مجوز بوده،‌ پول بوده،‌ كاغذ بوده،‌ یك بخشی از اسنادش هم درآمده است. كه اگر آن‌هایی كه اسناد در می‌آورند، خودشان ذی‌نفع نبودند و كلش منتشر می‌شد، واقعاً غوغا می‌شد.

فكر می‌كنم عمده مشكل اعطای مجوزها بوده است و انتقادات آوینی هم از همین منظر بود كه مثلا برخی از این كتب، به تهاجم فرهنگی غرب كمك می‌كنند.
در روزگار آقای خاتمی اتفاقات زیادی افتاد كه البته عین خیال ما هم نبود. كسی كه انقلابی باشد،‌ ترسی از تهدیدها ندارد. اتفاقی نمی‌افتد؛ فوقش می‌میریم. شما برگردید و ببینید كه چند انتشاراتی مجوز گرفتند و چه مقدار مورد حمایت قرار گرفتند و از یارانه برخوردار شدند. برخی ترجمه‌ها سوبسیدی بود و این چه دولت اسلامی است كه از نقیض خودش حمایت می‌كند.

می‌شود مثالی بزنید از این ترجمه‌های سوبسیدی؟
لطفااز من مثال نخواهید.

اثبات ادعای شما احتیاج به حداقلی از مثال دارد.
اثبات آن خیلی ساده است. شما تمام نشریاتی كه در می‌آمده را لیست كنید.

مگر سوره در نمی‌آمد؟
سوره یكی در میان بسیار بود.

جالب است كه همین دوستان كه متهم می‌كردند بعدها خودشان متهم به غربزدگی شدند؛ مثل آقای زم.
آقای زم كه رفت دنبال علی پروین و پرسپولیس و فوتبال. اما اندیشه شهید آوینی كه ربطی به حاجی زم نداشت.

شما چه چیزی می‌خواستید كه ارشاد به شما نمی‌داد؟
حالا می‌گویم. در همان دوره بارها «هردود» كردند كه سوره را ببندند؛ «هردود» كردند كه مجوزش را ارشاد باید بدهد و حوزه هنری حق چاپ نشریه ندارد. حال آنكه حوزه، نشریات دیگری برای خودش داشت ولی این نشریه چون ستیزندگی داشت و محورش سیدمرتضی بود، تلاش كردند تا چپش كنند. شاید مقصر سید محمد خاتمی نبوده است. ما معتقدیم كه بنیاداً و بنیاناً مقصر ایشان نبود. بالاخره نظام با انقلاب تفاوت دارد. بعد از مستقر شدن یك انقلاب، دو راه برای سازندگی می‌توان در پیش گرفت. یك راه سلبی و یك راه ایجابی. راه سلبی عدالت‌طلبی است و راه ایجابی سرمایه‌داری‌ست. «جماعت» چون خاستگاه‌شان به لحاظ طبقاتی و فكری آن گونه نبود كه قضیه جنگ فقر و غنا را ادامه دهند و جانب كوخ‌نشینان را بگیرند، به آن طرف رفتند.

آقای خاتمی در وزارت ارشاد یك وزیر چپ‌گرا بود در برابر راست‌های كابینه.
در این مملكت بعضی‌ها در فرهنگ، چپ هستند و در اقتصاد، راست. بعضی‌ها هم در اقتصاد چپ هستند و در فرهنگ،‌ راست. آقای خاتمی و برخی دیگر در عرصه فرهنگ نمی‌توانستند چپ باشند. باید به سمت لیبرالیسم می‌رفتند. یادم است اولین بار كه بعد از انقلاب قرار شد نشریات روشنفكری داشته باشیم و به حضرات مجوز بدهند، افراد را صدا كردند و به آن‌ها پیشنهاد انتشار نشریه دادند. ما هم داد و هوار می‌كردیم كه آقا نكنید و اگر هم می‌كنید، یك نشریه به ما بدهید و یكی هم به آنها. اگر اندازه 15 هزار نسخه كاغذ به آن‌ها می‌دهید، به ما هم همان‌قدر بدهید، بگذارید كشتی واقعی با هم بگیریم. اگر ما را در شرایط برابر، زمین زدند، خوش‌ به ‌حال آن‌ها و شما. ولی این‌قدر بی‌دینی و بی‌انصافی نكنید. اما «جماعت» به اعراض از انقلاب دچار شده بودند. مشكل ما این بود كه می‌خواستیم انقلاب را نگه داریم. اما «جماعت» دیدند كه باید عبور كنند و نباید بمانند. حالا شاید بعضی‌ها دوست داشتند پل و سد بسازند. یا «برج میلاد» بسازند كه «شه‌یاد» از یادها برود. انسان میان‌مایه به قول خوزه‌اورتگا، چیره شد و لاجرم یك آدمی مثل آقای خاتمی هم نمی‌تواند بگوید كه نه ما در همان رادیكالیسم می‌مانیم.

اما در نهایت هم كه آوینی ماند و خاتمی رفت و میرسلیم جای او آمد. وزارت میرسلیم آغاز دوران شكوفایی برای شما بود؟
آقای میرسلیم نزدیك بود كه بیخ و بنیان سوره و شهید آوینی را بزند و حتی نامه‌ای از طرف ایشان به سوره آمده بود كه مطابق آن چاپ هر گونه شعر، مطلب، عكس، مقاله و خبر از یوسف‌علی میرشكاك ممنوع بود.

پس میرسلیم بهتر از خاتمی بود!
ما نه كاری با كار میرسلیم داریم و نه كاری با خاتمی.

دوره كدامیك برای شما بهتر و مفیدتر بود؟
خوب است؛‌ كشی‌‌گیر خوبی هستی. مسلماً در یك جامعه لیبرال ما راحت‌تر می‌توانیم حرف خودمان را بزنیم تا در یك جامعه رادیكال. رادیكالیسم یك چارچوب خاص دارد و نسبت به لیبرالیسم، خیلی ایدئولوژیك‌تر برخورد می‌كند. ثانیاً رادیكالیسم آدم‌های خودش را دارد و بنده و شما كه جزو رادیكال‌ها نباشیم باید بیرون گود بنشینیم.

حالا مگر خاتمی لیبرال بود اصلا؟
ما عناوین را مثل تكنولوژی از غرب می‌گیریم و بدون تعرض به ماهیت آن‌ها، از آن‌ها استفاده می‌كنیم. آخر یك فرد یا جریانی كه ده یا پانزده سال رادیكال بوده، یك‌شبه چطور لیبرال می‌شود و تصمیم می‌گیرد كه آزادی و دیسكورس داشته باشد؟ یك‌شبه دنده عوض می‌كنند و از این وادی به آن وادی می‌روند. یك باره یارو با تمام گرز و چماق و قداره‌اش، لیبرال می‌شود ولی او لیبرال نیست. فرد لیبرال، ذاتش باید لیبرال باشد. ما كه جزو قاذورات هستیم. در سیاست خیلی از نسل انقلاب تبدیل به قاذورات شدند.

منظورتان چیست؟
فضولات؛ اما من می‌توانم این بشارت را به شما بدهم كه اگر صلاحیت آقای خاتمی دور بعد تأیید شود می‌تواند رأی بیاورد و این جناحی كه شما در آن كار فرهنگی می‌كنید به قدرت برسد.* البته بدبختانه، آن‌ها چون ذات‌شان رادیكال است، وقتی به قدرت رسیدند، به راحتی یك یال‌غوزی را از دهات خواهند آورد و استاندار و شهردار خواهند كرد. نویسنده و هنرمند و قلم‌زن در جهان سوم جزو قاذورات است، تا انرژی جوانی دارد، اسب درشكه قدرت این جناح و آن جناح است؛ بعد كه شقیقه‌اش سفید شد و احتیاج به نان داشت، خانه‌نشین خواهد شد. این حوالت جهان سوم است كه ددمنشانه‌ترین برخورد با اهالی فرهنگ شود. چپ و راست هم ندارد.

پس چرا یوسفعلی میرشكاك فقط به نشریه «شلمچه» می‌رود و علیه یك طرف می‌نویسد.
اگر این‌جوری بروید، ته‌ كار یك چیزی می‌شوید مثل مسعود بهنود. خیلی بد است. می‌شوید پاورقی‌نویس سیاسی و نه روشنفكر. روشنفكر خیلی باید دقیق باشد. بعد از این كه دار و دسته خاتمی‌چی‌ها قدرت گرفتند ما خیلی فحش شنیدیم از آن‌ها.

البته در هفته‌نامه بهمن هم شما به یك سمت دیگر رفتید.
یك فرد با یك قلم ناگزیر است كه عیاری و زد و خورد كند. این ور امكان هست بزن؛ آن ور امكان هست بزن. «جماعت» قدرت گرفتند و افتادند به جان ما. ما تا یك سال و خورده‌ای هیچ چی نگفتیم. آمدند و صد سال با خاتمی و یك ماه با خاتمی نوشتند،‌ مثل همین الان كه معجزه هزاره سوم و هزاره چهارم و هزاره هفتم می‌نویسند. این یعنی ایدئولوژی‌زدگی و در هر دو جناح هم وجود دارد. دوره خاتمی‌چی‌ها بود. ما حسابی شاكی شده بودیم كه واقعاً نكند این‌ها فكر كرده باشند شهامت ما از دست رفته و جگر گلاویز شدن نداریم.

دست بر قضا مسعود ده‌نمكی آمد سراغ ما. گفت حاجی با ما كار می‌كنی. گفتم به شرطها و شروطها. اگر مرد و مردانه پای رفاقت تا آخر خط بایستی، ما هم مثل آدم‌های فیلم‌های قبل انقلاب كیمیایی پای كار می‌ایستیم. گفتم فردا كه مطلب ما كار شود، عده‌ای پدرت را در می‌آورند؛ زنگ می‌زنند، تهمت و افترا می‌زنند. مسعود گفت كه من دنده‌ام پهن‌تر از این حرف‌هاست. گفتم پای كاری؛ شما و جماعتی از بسیجی‌ها، پیرتان اباعبدالله هست و ما پیرمان مولا علی؛ یا علی مدد. نشستیم و نوشتیم و او هم تا آخر ایستاد پای رفاقت.

كی گفته اگر یكی مثل شما فكر نكرد،‌ مسلمان نیست. باباجان، تو یك نفری عمه بیامرز. بنده خاله بیامرز هم یك نفر هستم. اگر تو زندان رفته‌ای، ما هم زندان رفته‌ایم. درگیر بودی، درگیر بودیم. متواری بودی، متواری بودیم. حمله كردی به پاسگاه، حمله كردیم به پاسگاه. حمله مسلحانه كردی، حمله مسلحانه كردیم. هر غلطی كرده‌ای، همان اغلاط را ما هم كرده‌ایم. مرد حسابی، خیلی‌های شما نبوده‌اید، آن‌ طرف كرخه را هم ندیده‌اید. ما طلب نداریم از شما. ولی چرا می‌خواهید ما هم مثل شما فكر كنیم و عمل كنیم.

با این توصیف‌هایی كه شما گفتید و توضیح دادید كه اهل عیاری هستید، پس یوسف‌علی میرشكاك یك آنارشیست به تمام معناست.
نه خیر؛ اولا سال‌هاست كه از اواخر دوران آقای خاتمی من تعریض سیاسی را رها كرده‌ام. چون به این نتیجه رسیدم كه حوالت جهان سوم، حالا حالاها دگرگون‌شدنی نیست. ما چیزی به نام جمهوری را پذیرفته‌ایم و به آن رأی داده‌ایم و بیش از هفتاد میلیون ایرانی اكنون با تجربه دموكراسی مواجهند. اما این تجربه تا بخواهد قوام پیدا كند، ممكن است، دو تا سه عمر بنده هم كفاف ندهد. آقای خاتمی می‌آید و دولت به آن طرف می‌رود و آقای احمدی‌نژاد می‌آید و دولت به طرف دیگری می‌رود و یكی دیگر هم اگر بیاید، كشور به طرف دیگر می‌رود. پس از كدام دموكراسی صحبت می‌كنیم. این است كه تعریض سیاسی را رها كردم.

اما برخی افراد شاید سكوت شما را به حساب تنزه‌طلبی هم بگذارند. یوسف‌علی میرشكاك قبل از همین مصاحبه با ما بی‌پروا در نقد احمدی‌نژاد صحبت می‌كرد ولی الان خودش را سانسور می‌كند. چرا باید میرشكاك حالا كه نوبت احمدی‌نژاد رسیده، ساكت شود؟
من در برابر آقای خاتمی می‌توانستم مخالف یا موافق باشم ولی در برابر آقای احمدی‌نژاد نه می‌توانم موافق و نه می‌توانم مخالف باشم.

چرا؟
آخه با چه كسی موافق یا مخالف باشم.

قبل از مصاحبه ولی صریح‌تر مخالفت می‌كردید.
من همان حرف‌های قبل از مصاحبه را می‌زنم و تكرار می‌كنم. من امیدوارم كه مجلس هشتم زمینه تغییر قانونی اساسی را فراهم كند تا آقای احمدی‌نژاد رئیس‌جمهور مادام‌العمر شود و نماینده‌های مجلس هم همینطور. وقتی قرار است ما اینطور بالا و پایین برویم و هشت سال این‌ها بیایند و هشت سال آن‌ها بیایند و هر گروه هم همه شاكله كشور را به هم بریزد، خب بهتر است كه كار را یك‌وری كنیم.

به طعنه صحبت می‌كنید؟
نه، جدی می‌گویم. اگر قضیه یك‌طرفه بشود، خیال همه راحت می‌شود و كار یك نظم و نسقی پیدا می‌كند.

چرا این پیشنهاد را در دوره ریاست‌جمهوری آقای خاتمی ندادید؟
آقای خاتمی اگر رئیس‌جمهور مادام‌العمر می‌شد، همین امسال ما از برخی بابت‌ها شبیه فرانسه بودیم و از بعضی بابت‌ها شبیه عربستان سعودی. یك صورت متضاد و فجیع داشتیم. تیم فوتبال زنان در دوران آقای احمدی‌نژاد تشكیل می‌شود. آن آزادی كه شما دنبال آن هستید و به كار ما هم می‌آید، از دل رادیكالیسم در می‌آید. این تیم فوتبال زنان تا ده سال دیگر، جا می‌افتد و حل می‌شود. آزادی با اقتباس به وجود نمی‌آید. آزادی با دگردیسی رادیكالیسم، حاصل می‌شود.

این آزادی‌ست كه می‌تواند تبدیل به یك سنت شود. لیبرالیسم اقتباسی مثل چادر زدن در بیابان است. موقتی‌ست؛ پایدار نیست. در حوالت جهان سوم من راه رسیدن به آزادی را چنین می‌بینم. آزادی از دل همین رادیكالیسم بسیجی‌ها درخواهد آمد. البته آقای قالیباف هم خودش را بسیجی می‌داند ولی میان ایشان و آقای احمدی‌نژاد خیلی تفاوت است و اگر او می‌آمد ما در شرایط موجود نبودیم.

كدام شرایط؟ فقر و وضعیت اقتصادی و مسكن؟
اقتصاد و مسكن كه خیلی در موقعیت خوب و عالی‌ای قرار دارد. الان مسكن و نان و بنزین ارزان‌تر از همه‌جاست. این‌جا ارزان‌ترین مملكت است.

طنز و كنایه می‌گویید یا واقعیت؟
در حوالت جهان سوم، كلمات هیچ مفهومی ندارند. چه بگویید قیمت مسكن بالا رفت و چه بگویید پایین آمد، بی‌معناست.

فاصله طبقاتی نسبت به قبل بیشتر نشده است؟
الان كه فاصله طبقاتی نداریم. یك طبقه بیشتر نداریم! به‌هر حال من به صورت جدی معتقدم كه اگر لیبرالیسم در جامعه ما شأنیتی داشت، دولت مهندس بازرگان می‌ماند و بقیه دولت‌ها از دل دولت بازرگان بیرون می‌آمد چرا كه ما هنوز لیبرالی به سواد و دانش و برش مهندس بازرگان پیدا نكرده‌ایم.

زمانی شما یا آقای آوینی مقالاتی انتقادی را می‌نویسید و می‌گویید كه این روشنفكران سكولار بوزینه محض هستند و از لیبرالیسم غربی تقلید می‌كنند. بعد هم ادامه می‌دهید و از احمدی‌نژاد دفاع می‌كنید و می‌گویید خیلی خوب است كه ما فوتبال زنان داریم كه یكی از مظاهر لیبرالیسم است. بالاخره لیبرالیسم بد است یا خوب است؟
اصل سخن را اگر گرفته باشید، این سوال را نمی‌پرسید.

از صحبت‌های شما فقط مخالفت با سیستم در می‌آید و بی‌مسئولیتی.
خیر! من می‌گویم لیبرالیسمی كه حضرت‌عالی مدعی آن هستی در جهان سوم اگر از دل رادیكالیسم بیرون بیاید تبدیل به سنت می‌شود و رسوب پیدا می‌كند و این تنها راه است.

پس شما اكنون دغدغه آزادی دارید و از مجلس هشتم می‌خواهید به همین‌ منظور احمدی‌نژاد را رئیس‌جمهور مادام‌العمر كند؟ واقعا دغدغه لیبرالیسم و آزادی دارید؟
من عرض كردم كه در یك جامعه لیبرال به مفهوم غربی، مثلا در فرانسه، میلان كوندرا می‌تواند یك نویسنده بشود اما در سرزمین خودش نمی‌تواند كه سهل است، قال‌اش هم كنده است. یا باید بماند و رضایت بدهد و یا برود. من سالیان سال است كه رمان می‌نویسم و مدام گیر پیدا می‌كنم، یعنی با ممیزی از درون مواجه می‌شوم. ممیزی اخلاقی، عرفی، سیاسی، ایدئولوژیك. در نهایت می‌بینم كه این كار به فرجام نمی‌رسد و آن را به‌ گوشه‌ای پرت می‌كنم.

شما و آقای آوینی كه چنین اعتقادی داشتید پس چرا از دوره وزارت ارشاد آقای خاتمی و آزادی‌های به ‌قول شما لیبرالیستی آن، استفاده نكردید؟
لیبرالیسم آقای خاتمی اقتباسی بود. هشت سال ریاست ‌جمهوری مدت كمی نیست برای این‌ كه این لیبرالیسم تبدیل به سنت می‌شد و در جامعه رسوب می‌كرد، اما جامعه واكنش نشان داد و آقای احمدی‌نژاد را انتخاب كرد.

یعنی شما معتقدید كه در دولت احمدی‌نژاد، لیبرالیسم می‌تواند در جامعه رسوب كند؟
من معتقدم كه نه توسط آقای احمدی‌نژاد بلكه در ادامه رادیكالیسم و بنیادگرایی، آن آزادی مورد نظر در جهان سوم ظهور و بروز پیدا خواهد كرد و خود به خود زاییده می‌شود. عمل سیاسی و اجرایی، مدیریت رادیكال را به تجدید نظر در گفتار و كردار ناگزیر می‌كند و آن را به جایی می‌برد كه به واقعیت‌ها رضایت دهد.

پس شما و آقای آوینی به این معنا انقلابی نبودید؟
بنده و آقای آوینی دو تا هستیم. من وقتی از آ‌وینی یاد می‌كنم می‌گویم «سیدنا الشهید». ایشان، بنده نبود. ما هم‌سخن و هم‌زبان و هم‌دل بودیم ولی نمی‌‌دانم كه اگر اكنون در این جمع حاضر بود این حرفی را كه الان می‌خواهم بگویم تایید می‌كرد یا خیر. اصلا آدمی مثل شهید آوینی در یك جامعه مدرن است كه مطرح می‌شود و در یك جامعه سنتی، شهید آوینی نمی‌توانست مطرح شود. اگر قبل از انقلاب شهید آوینی به عنوان یك انسان مسلمان همین چیزهایی كه راجع به سینما نوشت را می‌نوشت، فایده‌ای نداشت.

پس به اعتقاد شما باید بنیادگرایی حاكم شود و از دل این بنیادگرایی و فشارهای ناشی از آن اعتراض صورت بگیرد و در نتیجه آن، لیبرالیسم نهادینه شود؟
لیبرال یعنی چه؟ یعنی آزادی‌خواهی؛ یعنی من حاضرم بمیرم تا تو كه مخالف من هستی، بتوانی حرفت را بزنی. این حقیقت لیبرالیسم است. ما تنها صورت‌های لیبرالی را اقتباس می‌كنیم. با صورت‌های لیبرالی در جامعه مدرن نمی‌توان به سمت گفتار و گفتمان و هم‌‌سخنی رفت.

یعنی شما یا آوینی با گفتار لیبرالیسم خاتمی را نقد می‌كردید و معتقد بودید كه لیبرالیسم او به سرانجام نمی‌رسد و راه لیبرالیسم را به ‌گونه دیگری باید طی كرد؟
دقیقاً. آثار من و تمام پرت و پلاهایی كه نوشتم موجود است. شما ماركسیسم حزب توده را چقدر ماركسیسم می‌دانید؟ من لیبرالیسم وارداتی را همین مقدار لیبرالیسم می‌دانم. یعنی لیبرالیسمی كه به محض قدرت یافتن، اول نیروهای خودش را درو می‌كند. لیبرالیسم، ذات جهان مدرن است. سوسیالیسم در یك جامعه تكنیكی جواب نمی‌دهد. اگر جواب می‌داد، شوروی برنده بود.

* این گفت‌وگو قبل از انتخابات اخیر انجام شده است.

از سایت «ایران اهدا»

2009-07-20T11:37:00.001+04:30

شما هم می‌توانید
یکایک شما عزیزان می‌توانید در زندگی هزاران فردی که در لیست انتظار پیوند عضو قرار دارند تفاوت ایجاد نمایید. ما سخت می‌کوشیم تا در این خصوص به قلب و ذهن عموم راه یابیم ولی

شما هم می توانید سهیم باشید.

مهم‌ترین اقدامی که به منظور ارتقاء فرهنگ اهداء عضو می‌توانید انجام دهید این است که در مورد اهمیت اهداء عضو و تأثیر آن بر زندگی افراد گیرنده عضو با عزیزان خود صحبت کنید و آن‌ها را نیز به اهداء زندگی تشویق نمایید. اگر تا به حال کارت اهداء عضو پر نکرده‌اید، می‌توانید فرم رضایت از اهداء عضو پس از مرگ را در این سایت پر کرده و کارت اهداء عضو را دریافت نمایید.

راه‌های ساده بی‌شمار دیگری نیز وجود دارد تا ما را یاری نمایید:

· نادرست بودن برخی از باورهای عمومی رایج در جامعه را به اطلاع دیگران برسانید.

· دیگران را برای پر کردن فرم رضایت از اهداء عضو پس از مرگ و دریافت کارت اهداء عضو به پایگاه اطلاع رسانی ما ارجاع نمایید.

· بروشورهای مربوط به اهداء عضو را برای دیگران نیز ارسال نمایید.

· با واحد فراهم‌آوری اعضاء پیوندی تماس بگیرید تا مشاورینی را جهت صحبت در خصوص اهداء عضو در گردهمایی‌های دوستانه‌تان ارسال نمایند.

· در همایش‌ها و جشن‌های این واحد با هدف اشاعه فرهنگ اهداء عضو به عنوان داوطلب با ما همکاری نمایید.

· آدرس ما را www.iran-ehda.com در پایگاه اطلاع رسانی خود معرفی نمایید.

· به منظور پیشبرد پروژه‌های آموزشی، ما را از کمک های نقدی خود بهره‌مند نمایید.

شما می‌توانید کمک‌های نقدی خود را به شماره حساب 300700 بانک رفاه شعبه دکتر مسیح دانشوری واریز نمایید و رسید آن را همراه با مشخصات کامل خود به دورنما (فکس) و یا آدرس پستی ما ارسال نمایید.

تهران صندوق پستی: 634-19575 کد پستی: 1955841452 دورنما: 9966 2010-021 جهت کسب اطلاعات بیشتر با شماره تلفن‌های: 9966 2010-021 یا 9419 2010-021 تماس حاصل فرمایید.

دیالوگ: «تو فکر می‌کنی باید کاری بکنی؟»

2009-07-13T18:52:00.001+04:30

« قبلی

- بستگی داره.

- به چی بستگی داره؟

- ببین، این که چقدر سختی بکشی به این بستگی داره که چقدر زنده باشی. می‌دونی منظورم چیه؟ کسایی که زنده‌ترن، کسایی که این دنیا کمتر اونا رو قورت داده، می‌دونی، کسایی که هنوز به «اصل‌ها» نزدیک‌ترن، این آدما بیشتر سختی می‌کشن، چون مقاومت می‌کنن. مقاومت کردن نشانه زنده بودنه.

- منظورت «کودک درون»و ایناست؟

- اینم یک تعبیرشه. اما نمی‌خوام ازین تعبیر استفاده کنم. این کودک درونو اینقدر استفاده کرده‌ن که به لجن کشیدنش. من به «زنده بودن» یک جور شعور به دست اومده از تجربه زندگی رو هم اضافه می‌کنم که توی تعبیر «کودک درون» نیست. خلاصه می‌خوام بگم اگه سختی می‌کشی بدون که بر خلاف بقیه «هنوز زنده‌ای».

- اتفاقاً می‌خوام بگم «زنده نیستم». یا لااقل به اون اندازه که تو فکر می‌کنی زنده نیستم. کسی که درد می‌کشه باید بتونه «کاری» بکنه و اگه نتونه کاری بکنه بیشتر درد می‌کشه و به زعم من بیشتر «می‌میره». درست؟ باید یه جوری خودشو خلاص کنه، می‌فهمی؟ وگرنه نمی‌شه بهش گفت «زنده»؛ حالا هر چقدر هم این «حساسیت اصیل»ش –به قول تو- ستایش برانگیز باشه.

- تو فکر می‌کنی باید کاری بکنی؟

- تو فکر می‌کنی نباید کاری بکنم؟ وقتی استخونات داره زیر یه چرخ بزرگ و نفهم و دست‌نیافتنی به اسم دنیا خرد می‌شه تو فکر می‌کنی نباید کاری بکنم؟

- چه کار می‌کنی؟

ادامه دارد

یوسف‌علی میرشکاک

2009-07-12T17:21:00.004+04:30

زندگی را گر چه از پایان گرفتن هیچ پیغامی فراتر نیست / باز می‌گوید دلم لختی تأمل کن ببین پیغام دیگر نیست؟
در مروری تازه می‌بینم که جز افسانه‌هایی پوچ و پیچاپیچ / هیچ نقش دیگری در خاطر فرسوده‌ی این کهنه دفتر نیست…
با تو در این سرزمین -با کمترین زنگار- دشمن هر چه خواهی هست / هیچ کس یک لحظه‌ی کوتاه اگر آیینه هم باشی برادر نیست
سر به روی خشت زانو می‌گذارد، می‌پزد رویای نانی گرم / هر که چون ایمان به مزدان دغل، در خون این مردم شناور نیست
در سراب شوم امروز آنچه می‌بینیم سرگردانی فرداست / بر فراز کشتگاه خشک ما جز مرگ، ابری سایه گستر نیست…

سنت مدرنیته هویت (3)

2009-07-12T13:24:00.001+04:30

نوشته یوسف‌علی میرشکاک

رهاوردهای مدرنیته خواه صوری باشند خواه معنوی، گریزناپذیرند. معنای دیگر این سخن آن است كه مدرنیته در هر صورت خود را تحمیل می‌كند و مبارزه با آن حتی اگر ممكن باشد به شكست می‌انجامد. ایدئولوژی مبارزه با مدرنیته نیز ناشی از مدرنیته است. بنابراین چاره‌ای جز پذیرفتن مدرنیته و عبور از آن باقی نمی‌ماند. این عبور چند سال یا چند قرن به طول می‌انجامد؟ معلوم نیست؛ این ‌قدر هست كه یا همه‌ چیز با مدرنیته و به واسطه صورت‌های تكنیكی ناشی از آن به پایان می‌رسد و زمین و ساكنان آن نابود می‌شوند یا این كه تمدنی دیگر، بیرون از مدار زمین و مدرنیته، بشریت را به نجات رهنمون می‌شود. به هر حال به گیر و دار با مدرنیته برخاستن چیزی جز پندارگرایی نیست و البته این فضای مدرنیته است كه موجب پناه بردن افراد و اقوام‌ِ مختلف به وهم‌ و پندار می‌شود و به ایدئولوژی‌‌گرایی دامن می‌زند. مدرنیته زندگی را -تمام زندگی را- بی‌ كم و كاست در قبضه قدرت خود گرفته و به مداخله امكانات دیگر در حیات بشری آن‌ قدر مجال می‌دهد كه آزموده شوند و شكست بخورند. لاجرم امكانات دیگر یعنی اندیشه‌های غیرمدرن جز این كه خود را درگیر فرسایش بیشتر كرده و بیش از پیش كارایی خود را از دست بدهند، راهی پیش رو ندارند. اما فهم این مطلب لااقل چند دهه دیگر كار می‌برد و تا آزموده شدن و بر باد رفتن تتمه اندیشه‌های غیرمدرن برای كسانی كه دچار خودفریبی هستند فرصت باقی‌ست كه دیگران و به ‌ویژه پیروان بیمار خود را در تنگنا بیندازند. البته این تنگنا نیز از لوازم فهم مدرنیته است، زیرا در مصیبت چیرگی اندیشه‌های غیرمدرن است كه قدر عافیت مدرن دانسته می‌شود و مدرنیته ماهیتاً چیزی جز عافیت‌طلبی نیست. اما فراموش نباید كرد كه فعلاً جز عافیت‌طلبی، افقی فراروی بشریت قرار ندارد. در كشورهای عقب‌مانده در حالی ‌كه عافیت‌طلبی مذموم شمرده می‌شود و علیه آن تبلیغات وسیع به راه می‌افتد، فرصتی پیش می‌آید كه مذموم‌شمرندگان عافیت‌طلبی، بار خود را حسابی ببندند و با رشوه‌خواری و دزدی‌های كلان و اختلاس و احتكار و قاچاق و كلاهبرداری‌های هنگفت به ثروت‌های افسانه‌ای دست پیدا كنند و این پدیده نیز از ویژگی‌هایی‌ست كه مدرنیته با خود به همراه آورده و در جوامع فروبسته گسترش می‌دهد. یكی دیگر از لوازم مدرنیته قدرت گرفتن نظامیان و شبه‌نظامیان است. كافی‌ست كسانی كه آداب اطاعت كردن بی‌چند و چون را آموخته‌اند به دفاع بی‌‌ چون ‌و چرا از قدرت و قدرتمندان كشور خود كمر ببندند تا برای آن‌ها راه باز شود و دایره اصلی قدرت از آن‌ها استقبال كند. به عبارت دیگر مدرنیته ساحت سیطره اولئك كالانعام است و تنها كسانی می‌توانند در آن موفق شوند كه هم بتوانند با اعتماد به نفس كامل دروغ بگویند و هم از فرادستان خود كوركورانه اطاعت كنند و هم بر فرودستان به ‌ویژه اكثریت محروم به‌ خوبی ستم كرده و آن‌ها را بفریبند. فریب‌كاری از لوازم مدرنیته است و هر انسان درست‌كاری در عرصه مدرنیته محكوم به نابودی است. البته این سخن بدان معنا نیست كه سخن گفتن از راستی و درستی در جهان مدرن جایی ندارد. خیر! در این عرصه مدام از حق و عدالت و راستی و خدمت سخن به میان می‌آید و شعارهای عوام‌فریبانه، بازار پررونقی دارد، اما در عمل جز به قدرت و ثروت اندوختن به هیچ ‌چیز دیگری اندیشیده نمی‌شود. هم‌اكنون صد سال از سیطره مدرنیته بر تمام جهان می‌گذرد و از یك قرن پیش جوامع فروبسته نیز خواسته و ناخواسته در وادی مدرنیته گام نهاده‌اند یا همان بهتر كه بگوییم به ورطه مدرنیته درغلتیده‌اند. میان اروپا و آمریكا كه سابقه سیصد ‌ساله تجربیات مدرن را در اختیار دارند و جوامع فروبسته كه صد سال است بدون هیچ دستاوردی در گرداب مدرنیته گرد خود می‌چرخند، تفاوتی از حیث منش و بینش وجود ندارد؛ جز این كه جوامع مؤسس مدرنیته می‌دانند چگونه مردم را در چارچوب بازی‌های قانونی نگه داشته و با پرداختن به حداقل حقوق آن‌ها، رضایت‌شان را و لاجرم حمایت‌شان را كسب كنند، اما در جوامع فروبسته پس از رسیدن به قدرت اعتنایی به حقوق مردم نمی‌شود و به قدری سركوب ادامه پیدا می‌كند تا نوبت به قدرت و حكومت بعدی برسد و بازی از سر گرفته شود. بنابراین امیدواری به آینده مدرنیته در جوامع فروبسته موهوم و احمقانه است و اگر در بر همین پاشنه بچرخد، جوامع فروبسته هیچ ‌گاه نخواهند توانست در مدرنیته شركت فعال داشته باشند و بدون تردید روزی فرا خواهد رسید كه زیر بار خشك‌سالی و دروغ، اغلب نقاط آسیا و آفریقا به كویر تبدیل شود؛ زیرا اولین دستاورد این دو قاره از مدرنیته بی‌اعتنایی به كشاورزی و تكاپوی عبث برای رسیدن به قدرت تكنیكی‌ست. بی‌اعتنایی به كشاورزی خطر محتوم قحطی را به دنبال دارد و تكاپوی دستیابی به قدرت تكنیكی موجب می‌شود كه حكومت‌ها ذخایر كشورهای خود را در این راه به باد فنا داده و مدام از شكستی به شكستی دیگر رو بیاورند. در قرن بیستم هیچ ‌یك از جوامع فروبسته نتوانستند در تولید تكنیك سهمی جدی داشته باشند و بی‌تردید در آینده نیز نخواهند توانست در این راستا به جایی برسند، زیرا از طرفی تولید تكنیك به مراحل پیچیده‌تری رسیده است و مدام پیچیده‌تر خواهد شد، از طرف دیگر ازدحام نفوس بیشتر شده و جمعیت جوامع فروبسته حتی اگر مجبور باشد زیر سیطره حكومت‌های خود به نان خالی بسنده كند، ذخایر رو به كاهش این جوامع كفاف تغذیه آن‌ها را نخواهد داد و دست آخر این كه اغلب سرمایه‌های قابل انتقال این‌ گونه جوامع به بانك‌های خارجی منتقل شده است و خواهد شد و... این رشته س‍ر دراز دارد. فجایع ناشی از مدرنیته غیرقابل شمارش است، اما ضرورتی برای برشمردن این فجایع وجود ندارد، زیرا بشر مدرن و بشریت مدرن خود عین فاجعه شده و فاقد هر گونه حساسیت است. در ورطه مدرنیته جز اهواء نفس چیزی از بشر و بشریت باقی نمی‌ماند و تعقیب فجایع به سرنوشت بشر و حوالت بشریت تبدیل شده است. از محنتی به محنت دیگر رسیدن و صرفاً به رفاه و سرگرمی اندیشیدن خلاصه تاریخ مدرنیته به ‌ویژه در جوامع فروبسته است و شگفت‌آور اینجاست كه فروبستگی نیز به یكی از لوازم مدرنیته بدل شده است و همان ‌گونه كه سنت در طی‌ گیر و دار با مدرنیته دگردیسی پیدا كرده و به ضد خود تبدیل شده است بی‌آنكه سن‍ت‌گرایان ملتفت شوند، فروبستگی نیز به غایتی آرمانی بدل شده كه محرومان جوامع فروغلتیده در ورطه مدرنیته، مدام با آن فریب می‌خورند و به آینده حوالت داده می‌شوند. آینده‌ای كه جز وهم محض هیچ نیست، زیرا مدرنیته در اكنون ظهور می‌كند و بدون حالیت و استمرار آن معنی ندارد. به عبارت دیگر در جوامع فروبسته از صدر تا ذیل آب در هاون می‌كوبند و به این بیهودگی هر از چند گاه عناوین تازه‌تری می‌دهند، زیرا جز در گفتار و شعار و تبلیغات نه از مدرنیته خبری هست و نه از غیرمدرنیته؛ به عبارت دیگر جوامع فروبسته‌ای كه درگیر مدرنیته شده‌اند بی‌آنكه بدانند مرده‌اند. یعنی كه تاریخ آن‌ها به پایان رسیده است و امكان ظهور مجدد برای آن‌ها وجود ندارد، زیرا آنچه داشته‌اند از دست آن‌ها خارج شده و آنچه می‌خواسته‌اند به دست بیاورند، حاصل نشده و هم گذشته را از دست داده‌‌اند و هم آینده‌ای پیش روی آن‌ها نیست. از هر دو طرف باخته‌اند و این بازندگان مضاعف جز این كه در میان دو باخت به سر ببرند چاره دیگری ندارند. تأمل كردن در احوال فرد و جمع جوامع فروبسته نشان می‌دهد كه انسان می‌تواند به مرتبت حیوان سقوط كند و حتی از آن فروتر برود بی‌آنكه واقف باشد. آنچه در جوامع فروبسته بحران هویت عنوان می‌شود، در حقیقت فقدان هویت است. آیا هنگامی كه صورت غالب آحاد این جوامع در بی‌هویتی مستغرق‌اند، می‌توان بنای نجات آن‌ها را بر بنیاد اندیشه افراد نادر و استثنایی پی افكند؟ من چندان اعتمادی به چنین اندیشه‌ای ندارم. زیرا حضور صوری مدرنیته در این‌ گونه جوامع، مانع رسوخ هر گونه اندیشه در هر مرتبتی از مراتب فهم و درك است. به‌ علاوه جوامع فروبسته صورتی خاص از اندیشه را پذیرفته و به بسط و گسترش آن كمر بسته‌اند. این صورت خاص همان نیندیشیدن است. بنده با آنكه این فاجعه را بزرگ‌ترین فاجعه تاریخ بشر می‌دانم، نمی‌توانم قلباً با آن به مخالفت برخیزم. زیرا دلم به حال گرفتاران این فاجعه می‌سوزد و ترجیح می‌دهم كسانی كه محكوم به نیست‌انگاری هستند بی‌آنكه از اندیشیدن رنج ببرند، نابود شوند؛ زیرا گرفتار اندیشه شدن برای انسان فروبسته بسیار سهمناك است. از همین رو درآویختن خُرد و كلان این ‌گونه جوامع به لغو، فی ‌المثل فوتبال و ماهواره و... هرچند خبر از تباهی محتوم می‌دهد، اما قابل اغماض است.

سنت مدرنیته هویت (2)

2009-07-12T13:22:00.001+04:30

نوشته یوسف‌علی میرشکاک

مدرنیته به مرتبتی از غلبه و فراگیری رسیده است كه سنت جز در رابطه با آن فهم نمی‌شود و جز به واسطه امكانات مدرن مطرح نمی‌شود، زیرا سنت جز در زبان و گفتار و برخی ملاحظات اخلاقی نمود ندارد. مسلماً چنین سنتی به هیچ وجه ربط و دخلی به «سنت ‌الله» كه در آن تغییر و تبدیلی نیست، ندارد. سنت‌گرایان جز مدرنیته هیچ سنجه دیگری برای ارزیابی مآثر مورد پرستش و مدافعه خود ندارند. به عبارت دیگر سنت‌گرایی صرفاً در تقابل با مدرنیته مطرح است و فی ‌نفسه نه حیات مستقل و نه قلمرویی دارد كه سنت‌گرایان بتوانند در آن مستقر شوند. آنچه سنت‌گرایی و سنت‌گرایان را اعتباری نیم‌بند بخشیده، رد و نفی مدرنیته و دستاوردهای آن است. بی‌تردید مدرنیته را در هر كدام از وجوه آن كه مورد تأمل قرار دهیم نه‌تنها معایب و نواقص بسیار خواهیم یافت بلكه ویرانگری‌هایی ملاحظه خواهیم كرد كه تحمل‌ناپذیرند. اما بر اساس سنت‌گرایی به نقد و نفی مدرنیته پرداختن چندان حاصلی ندارد، زیرا سنت در جهان كنونی محدودتر و ناتوان‌تر از آن است كه بتواند جایگزینی برای كمترین دستاوردهای مدرنیته داشته باشد. البته سنت‌گرایان را می‌توان دو گروه به ‌شمار آورد. گروهی كه از سنت نوعی ایدئولوژی برتراشیده‌اند و با تكیه بر آراء كسانی همچون رنه‌ گنون، كومارا سوامی، فریتهوف شوان و... سعی دارند پیروانی برای خود در اطراف و اكناف جهان جست ‌و جو كنند. اینان مخالفت سنت با مدرنیته را مطلق می‌دانند و برآنند كه مبانی مدرنیسم مبانی غلط و نادرستی‌ست. اما خود نیز از ارائه مبانی ویژه‌ای برای سنت عاجزند و آنچه ارائه می‌دهند وحدت باطنی تمام ادیان است كه این قول گر چه ذاتاً درست است اما در عمل راه به ‌جایی نمی‌برد زیرا به وحدت پیروان ادیان منجر نمی‌شود و از عهده رفع اختلافات و موانع تفاهم آن‌ها برنمی‌آید. این نحوه از سنت‌گرایی بیشتر متافیزیكی‌ست، از‌ همین‌ رو نفوذی در قاعده جوامع ندارد و جز در میان گروهی از روشن‌فكران علاقه‌مند به مسئله تقابل سنت و مدرنیسم مطرح نیست و از حدود گفتمان فراتر نمی‌رود. گروه دوم سنت‌گرایان كسانی هستند كه سعی دارند سنت را با مدرنیسم جمع كنند و ضمن این كه پذیرای نفوذ همه‌ جانبه مدرنیته‌اند تكاپو می‌كنند كه با حمایت از سنن، به‌ ویژه سنت‌های اخلاقی، ظواهر جوامع مورد نفوذ خویش را از دستبرد فقدان اخلاق یا سوء‌اخلاق در امان نگه دارند. این گروه با اینكه از حیث اندیشه به پای گروه نخست نمی‌رسند، اما موافقت قاعده جوامع خود را به دست آورده‌اند و با مدرنیته كج‌دار و مریز رفتار می‌كنند تا شاید از دایره فروبستگی بیرون آمده و بتوانند به گشایشی برسند كه موجب استیلای آن‌ها بر مدرنیته باشد. این گروه به كلیات نمی‌پردازند و متعرض ماهیت مدرنیته نمی‌شوند و با این كه فرسایش سنت‌ها به‌ویژه سنت‌های اخلاقی را كه مورد علاقه آن‌هاست مشاهده می‌كنند، از ادامه دادن به سنت‌گرایی دست برنمی‌دارند، زیرا گمان می‌برند كه گسستگی سنن اخلاقی نوعی ضعف نفس فردی‌ست و اصولاً از ادراك نسبت میان مدرنیته و گسستگی نفسانی فرد و جمع بشری عاجزند. به‌ هر حال این گروه نیز گرفتار ایدئولوژی‌اند یا بهتر بگویم از تظاهر به سنن اخلاقی نوعی ایدئولوژی ساخته‌اند كه در پرتو آن سعی می‌كنند از دستبرد مدرنیته در امان باشند و حتی با آن به قدرت سیاسی دست پیدا كنند. نمونه این گروه حزب مثلاً اسلام‌گرای تركیه است كه جز رعایت حجاب زنان آن هم در حد روسری با تمام موازین لائیك حكومت تركیه كنار آمده و می‌توان به جرأت گفت كه در مدرنیته منحل شده است. البته انسان در گسستن از یك ساحت و روی آوردن به ساحتی دیگر، اندك ‌اندك از عوالم قبلی خود فاصله می‌گیرد و در نهایت جز برخی دستاویزهای كوچك و جزیی، چیزی از تعلقات ساحت اول برای وی باقی نمی‌ماند؛ اما شگفت‌آور آن است كه تا واپسین لحظات، همچنان خود را مدافع ساحت نخست جلوه می‌دهد و گفتار وی به گونه‌ای‌ست كه گویی هیچ رخنه‌ای در عالم وی پدید نیامده است. این خودفریبی از آن‌ رو آشكار نمی‌شود كه انسان سنت‌گرا همواره به حداقلی از سنن مورد علاقه خود اكتفا می‌كند و هر آنچه را از مدرنیته جایگزین سنت می‌شود در تخیل خود به ‌رنگ سنت تصور می‌كند تا ناچار نباشد به طغیان رو بیاورد. تطبیق دادن خود با شرایطی كه مدام در حال دگرگونی و نو شدن هستند و در عین حال پای فشردن بر مدافعه از عوالم سنتی كه جز در عالم خیال وجود ندارد، مهم‌ترین ویژگی انسان سنت‌گراست. ویژگی مهم دیگر انسان سنت‌گرا تقدس بخشیدن به گذشته است، اما این ویژگی باعث نمی‌شود كه زمان كنونی یك‌سره پلید و پلشت انگاشته شود و انسان سنت‌گرا همواره دلیلی برای امیدواری خود و فضاهایی برای ابقای تقدس موهوم مورد نظر خویش پیدا می‌كند تا بتواند به راه خود ادامه بدهد. جالب اینجاست كه سنت‌گرا می‌بیند و احتمالاً می‌فهمد كه تغییر بنیادی نظام اقتصادی كهن و تحویل شدن آن به نظام اقتصادی مدرن و سر برآوردن نهادهایی كه هیچ‌گونه نسبتی با سنت ندارند، فضایی نیست كه بتوان در آن به تأسیس سنت پرداخت یا به تداوم برخی ظواهر سنتی به جا مانده از گذشته دلخوش بود، اما سرسختانه به راه خود ادامه می‌دهد. آیا این سرسختی سنت‌گرایانه قابل انتقال و انتشار است؟ من چنین گمان نمی‌برم. اگر این سرسختی چنین قابلیتی داشت اصولاً مدرنیته صورت نمی‌بست. اكنون باید دید كه مدرنیته ممكن است خود به ‌صورت سنت درآید یعنی قابلیت سنت شدن در مدرنیته وجود دارد و ممكن است در سال‌های آینده تمامیت مدرنیته یا وجوهی از آن خشك و منجمد شوند و ثابت بمانند و عدول از آن‌ها نوعی ارتداد از سنت به ‌شمار بیاید؟ این پرسش هیچ وجهی ندارد و بی‌اعتبارترین پرسش عالم است، زیرا تصور هر گونه نسبت میان مدرنیته و امكان سنتی شدن آن از بیخ و بن نادرست است. چراكه مدرنیته مبتنی بر نفی هر گونه تلقی جزم‌گرایانه و سرپیچی از محدود ماندن به حدود هر پاسخی‌ست كه بشریت در گذشته، امروز و آینده به پرسش‌های خود داده و آن را واپسین پاسخ و كامل‌ترین پاسخ شمرده است. هولناك بودن مدرنیته نیز از همین جا نشأت می‌گیرد كه بسنده كردن و اكتفا و قناعت نمی‌شناسد. نه در ظاهر آن، كه علم و تكنیك است نشانی از بسنده كردن و توقف می‌توان یافت و نه در باطن آن، که تفكر و ادبیات است. مدرنیته نه‌تنها گذشته را قابل اعتنا نمی‌داند بلكه به اكنون هم جز در حد گزارش نمی‌نگرد. گویی برای تجهیز بشر ظهور كرده تا او را برای تسخیر آینده برانگیزد. آینده‌ای كه در افق محال قرار دارد و از همین رو بشر را روز ‌به ‌روز بیشتر در محال (ابسورد) فرو می‌برد. با وجود این مدرنیته‌ گریزناپذیرست و با غوطه‌ور شدن در حسرت گذشته و تمنای احیای سنن و مواریثی كه بی‌جایگاه شده‌اند نمی‌توان به مقابله با مدرنیته برخاست. احیای گذشته نه بالقوه ممكن است و نه بالفعل. طی صد سال اخیر گذشته بشریت در محاق قرار گرفته و نه‌تنها ریشه‌كن شده بلكه بشریت با آن بیگانگی پیدا كرده است. این بیگانگی نه‌تنها نسبت به قرون گذشته بلكه نسبت به یك دهه قبل نیز به چشم می‌خورد. هم‌زمان با ریشه‌كن شدن مواریث و مآثر جهان سنتی، بشر نیز بی‌ریشه شده و حتی به این فقدان هویت (بی‌ریشگی) خو گرفته و گویی ترجیح می‌دهد هیچ نسبتی با امر شبه‌متعال (سنت) نداشته باشد تا ناچار نشود به امر متعال (دین) سر بسپارد و مدام غرامت این سرسپردگی را بپردازد. آنچه در اغلب نقاط جهان كنونی دین نامیده می‌شود هیچ نسبتی با امر متعال ندارد و همان تعلق به سنت (شبه متعال) است كه نام دین به خود گرفته و هر گاه با حقیقت دین و دین حقیقی مواجه شود از آن اعراض كرده و حتی به دشمنی با آن برمی‌خیزد. در تعلق به شبه‌متعال، غرامتی در كار نیست و در عین حال گیر و داری با مدرنیته پیش نمی‌آید. مسیحیت كه قبل از دیگر ادیان به كام ورطه مدرنیته فرو رفت، سال‌هاست كه برایش چیزی جز صورت مراسم كلیسایی و برپایی جشنواره‌ها و تظاهراتی كه باطناً كارناوال‌هایی بیش نیستند، باقی نمانده و هر چند كه این مراسم را به‌ جای اصل دین و دیانت نشانده است از حیث مشاركت در تاریخ مدرنیته بر دیگر ادیان سبقت دارد. اگر سرنوشت مسیحیت تقدیر دیگر ادیان و مذاهب باشد، باید چنین نتیجه گرفت كه شرط اصلی سهیم شدن در تاریخ مدرنیته، تهی شدن از معنا، واگذار كردن باطن، چشم‌پوشی از اصول به نفع فروع و بسنده كردن به قشری‌ترین وجوه شرایع است، وگرنه مدرنیته كه ذاتاً لائیك است و جهان را به‌ سوی نیست‌انگاری پیش‌ می‌برد، به راه خود ادامه خواهد داد بی‌آنكه اعتنایی به مشاركت داشتن یا نداشتن ادیان در تاریخ خود داشته باشد.

سنت مدرنیته هویت (1)

2009-07-12T13:06:00.001+04:30

نوشته یوسف‌علی میرشکاک
طرح از كلبه كاريكاتور / سيد محمود جوادی

هویت مدرن «بی‌جهت» است و هیچ غایتی را دنبال نمی‌كند و در «اكنون» خلاصه می‌شود، اما این اكنون با «حال» در تصوف نباید اشتباه گرفته شود. در تصوف، زیستن فارغ از گذشته و آینده برای راه بردن به امر متعالی‌ست، اما در مدرنیته رویكرد به اكنون، گریز از امر متعال حتی در فكر و اندیشه است. آنجا در تصوف، با طریقت مواجه‌ایم و اینجا، در مدرنیته با بی‌طریقتی و فراغت از شریعت و نفی حقیقت. اما بی‌جهتیِ هویت مدرن لزوماً به این معنا نیست كه در تضاد با هویت دینی‌ست، به شرط آنكه هویت دینی را با هویت سنتی یكی نپنداریم و آن دو را به هم وابسته ندانیم، زیرا در صورت وابسته انگاشتن هویت دینی به هویت سنتی آن را به خطر انداخته‌ایم. هویت مدرن هیچ‌ گونه سنت را برنمی‌تابد و سنت نیز در مقابله با مدرنیته جز نفی و انكارِ عاجزانه آن كاری از پیش نمی‌برد. اما بنده معتقدم هویت دینی به شرط تفكیك شدن از هویت سنتی نه‌تنها می‌تواند در فضای مدرن دوام بیاورد بلكه از توانمندی رخنه در مدرنیته نیز برخوردار است. اما طرح این بحث و به تفصیل بردن آن از افق اجمال، موجب غوغای پیروان هویت سنتی خواهد شد و بنده مدت‌هاست كه حوصله غوغا و اهل غوغا را ندارم. همین قدر می‌گویم كه دین، به ‌ویژه اسلام، امری‌ست متعلق به آینده و فارغ از تمام پیرایه‌هایی كه سنت‌پرستان به آن بسته‌اند. به‌علاوه، معمار اصلی و حقیقی دین یعنی موعود امم –علیه‌السلام- در افق آینده ظهور خواهد كرد و همین نكته نشان می‌دهد كه میان هویت سنتی یعنی رویكرد به گذشته و سعی در احیای آن، و هویت دینی كه حركت به سمت افق آینده است، تباین و تفاوت بسیار است. به عبارت دیگر آنچه در فراگیر شدن مدرنیته از میان می‌رود سنت و هویت سنتی‌ست، اما سنت‌گرایان چنین وانمود می‌كنند كه دین در معرض مخاطره و در شرف از میان رفتن است. البته اگر دین خدای ناكرده محض تقلید از نیاكان و پیروی از آنان و حفظ مواریث گذشته باشد، در برابر مدرنیته یارای مقاومت ندارد. اما پیروی از نیاكان و حفظ مواریث گذشته صفت هویت سنتی‌ست نه هویت دینی. به عبارت دقیق‌تر دین فارغ از هرگونه صفت بازدارنده است زیرا عین تعلق به ساحت قدس و ایمان به حقیقتی‌ست كه ورای هر گونه اسم و صفت است (كمال التوحید نفی الصفات عنه).

• • •

توقف در اسم و صفت، ویژگی هویت سنتی‌ست. البته این هویت بدون تكیه بر هویت دینی و درآمیخته شدن با دین توان زنده ماندن ندارد. اما با تكیه بر دین و دیانت از خود و منافع خود دفاع می‌كند نه از دین، و به همین سبب حقیقت دین را می‌پوشاند و آن را متنزل می‌كند. این اتفاق، حادثه تازه‌ای نیست. ماجرایی‌ست كه در طول تاریخ نبوت بارها پیش آمده و پیامبران برای مبارزه با آن ظهور كرده و سپس از حضرت ختمی‌ مرتبت این مسئولیت به سلسله ولایت سپرده شده است. اگر پرستندگان هویت سنتی پس از حضرت نوح –علیه‌السلام- حقیقت دین را در ستر و حجاب سنت‌پرستی فرو نمی‌بردند، نیازی به ظهور حضرت خلیل ‌الرحمن –علیه‌السلام- نبود و -هلم جرا الی یوم ‌القیامه. پس از هر بار ایمان آوردن و تجدید عهد با حضرت حق‌ -تعالی و تقدس- بشر دوباره به قهقرا رفته و سنت را به جای دیانت نشانده است و هر كدام از پیامبران، اعم از اولوالعزم و غیر اولوالعزم، به مبارزه با این بدعت برخاسته و دین را از حجابِ سنت‌پرستی بیرون آورده و بدون هیچ پیرایه‌ای به بشریت عرضه كرده‌اند. اما كفر و شرك به صورت خفی و جلی در لباس سنت‌پرستی برگشته و دین را مجدداً فروپوشانده‌اند. با ظهور خاتم ‌المرسلین -علیه‌الصلوة و السلام- نخستین چیزی كه از دستبرد تصرف سنت‌پرستان مصون می‌ماند كلام الهی‌ست و دومین وجه امر مقدس كه از گزند سنت‌پرستان در امان خواهد ماند وجود مبارك موعود امم –علیه‌السلام- است. اما در تاریخ هزار و چند صد ساله اسلام نیز، پرستندگان سنت هر چند نتوانسته‌اند اصل و اساس این دو وجه (كتاب و عترت) را در حجاب فروببرند، اما با تأویل به هوی و تفسیر به رأیِ كتاب و فروكاستن عترت تا سر حد اساطیر و افسانه‌های عوامانه، كار خود را پیش برده و منافع خود را حفظ كرده‌اند. مسلماً تفكیك حق از باطل به صورت مطلق، صرفاً در زمان ظهور موعود امم اتفاق خواهد افتاد، اما در نسبتی كه هم‌اكنون همه بشریت با مدرنیته پیدا كرده‌اند، رویكرد به حقیقت دین و جست ‌و جوی آن، همراه با اعراض از هویت سنتی خواهد بود، منتها حتی اهل تفكر نمی‌توانند در كشاكش مدرنیته و سنت مداخله جدی و فارغ از تعصب و اشتباه داشته باشند. مسلماً مدرنیته حق نیست و جز خرق هر گونه حجاب، در ساحت معنا كاری نمی‌كند. اما درغلتیدن به جانب سنت و دفاع از آن به نام دین نیز نكوهیده است. از طرف دیگر در هنگامه این كشاكش خاموش ماندن و بی‌طرفی نیز ناممكن است و صورت غالب ساكنان كشورهای متعلق به سنت، دانسته و ندانسته، در این گیر و دار شركت می‌كنند و همراه با آن پیش می‌روند بدون آنكه بدانند چگونه افقی فرا روی آن‌هاست. سنت در ذات خود چیزی جز حفظ وضع موجود نیست، مدرنیته جز با نفی وضع موجود قوام پیدا نمی‌كند، دین به وضع موعود فرا ‌می‌خواند. به عبارت دیگر بنای سنت بر اثبات است و بنای مدرنیته بر نفی، اما دین ورای نفی و اثبات است. در اروپا و آمریكا سنت متعلق به موزه‌هاست و چیزی‌ست كه در حد اشیا متنزل شده و در حوزه تاریخ گذشته و سپری ‌شده قرار دارد. اما در آسیا و آفریقا هنوز كم‌ و بیش زنده است و هر چند از عهده تأسیس تاریخ یا تمدنی توانمند برنمی‌آید از چوب لای چرخ مدرنیته كردن باز نمی‌ماند. مدرنیته ذاتاً به سنت بی‌اعتناست اما سنت نمی‌تواند بدون داشتن دشمن زنده بماند. در گذشته پرستندگان سنت از مخالفت با مذهبِ غیر یا دشمنی فلان و بهمان فرقه بهره می‌بردند و امروز از گیر و دار با مدرنیته بهره می‌برند. اما مدرنیته همان ‌گونه كه در صدر این مقال متذكر شدیم بی‌جهت است و هر چیزی كه بی‌جهت باشد فاقد صراحت است و نمی‌توان آن را دشمن یا دوست قلمداد كرد. هر چند حركت مدرنیته رو به سوی آینده است اما توأم با بصیرت نیست. حادثه‌ای در پی حادثه دیگر فرا می‌رسد و در پرتو شعور تكنولوژیك «ازدحام نفوس» را پیش می‌برد. چنین پدیده‌ای چگونه می‌تواند در تراز دوستی یا دشمنی با چیزی قرار بگیرد؟ كسانی كه مدرنیته را دشمن دین یا سنت یا اخلاق جلوه می‌دهند، عوام ‌الناس را از هیولایی غیر واقعی می‌ترسانند. هیولایی كه اگر در نسبت با صور و مظاهر تكنیكی در نظر گرفته شود هیچ كجا نیست و موهوم است و دشمن دین نیست، بلكه دین ندارد و در نسبت با كفر و دین سنجیده نمی‌شود؛ با سنت و اخلاق نیز كاری ندارد. اما از آنجا كه اهل دیانت یا حافظان سنت یا متخلقان به این و آن اخلاق، خود اهل حفظ حدود هستند و جهات خاص را رعایت می‌كنند و صاحب نیات و اغراضِ مشخص‌اند، با بی‌جهتی و فقدان صراحتِ فضای مدرن، درگیر می‌شوند. همین مطلب را قدری ساده‌تر بیان می‌كنیم. تكنولوژی و صور و مظاهر تكنیكی كه جلوه‌های مدرنیته‌اند، در ذات خود مستلزم هیچ عهدی نیستند. اما انسان دین‌دار هر كه باشد به اندازه سعه وجودی خود صاحب عهد است. حافظ سنت نیز خود را متعهد می‌داند كه از برخی امور بپرهیزد یا بعضی كارها را حتماً انجام دهد. استقرار این ‌گونه كسان در فضای مدرن كه كافر و مؤمن برایش علی ‌السویهاند و جز حدود و شئون و مقررات تكنیكی چیزی را به رسمیت نمی‌شناسد، دشوار است. انسان دین‌دار یا متعلق به سنت ذاتاً خود را برتر از انسان بی‌دین و لاابالی می‌داند و برای خود در جهان حقوقی قائل است كه برای غیر، قائل نیست و ناخواسته با همان توقعاتی كه از فضای سنتی دارد با فضای مدرن مواجه می‌شود و همین توقعات موجب می‌شوند كه خود را در فضای مدرنیته گرفتار و تحت فشار احساس كند، زیرا مدرنیته به هیچ توقعی پاسخ نمی‌دهد و همان اندازه كه از حیث معنوی جز نفی موانع و خرق حجب، ساحتی ندارد از حیث صوری چیزی جز بازار تولید و مصرفِ مداوم نیست و در چنین بازاری مسلماً انسان متدین یا حافظ سنت و اخلاق خود را در تنگنا می‌بیند، مگر این ‌كه شرایطِ این بازار جدید را پذیرفته و هسته دین یا سنت و اخلاق مورد اعتقاد خود را رها كرده و تنها پوسته‌ای از آن را حفظ كند. این راه، پذیرفتن شرایط عالم مدرن، تنها راهی‌ست كه اغلب جوامع متعلق به سنت می‌شناسند و هم‌اكنون بیشتر كشورهای آسیایی و آفریقایی، تنها در عرصه تظاهر به اخلاق و حفظ ظواهر اخلاقی در عهد با دین و سنت به سر می‌برند و از حیث باطنی یك‌سره مغلوب مدرنیته‌اند.

انسان و تکنولوژی

2009-07-11T18:41:00.001+04:30

نوشته یوسف‌علی میرشکاک

اكنون می‌دانیم كه از تكنولوژی و تقدیر تكنولوژیك نه گریزی هست و نه گزیری. و می‌دانیم كه این تقدیر -چه آن را رحمانی بینگاریم چه شیطانی- فرا روی بشریت گسترده است و بشر امروز جز در همین ساحت متوطن نیست. می‌دانیم كه این ساحت بر دیگر ساحات غلبه كرده و هر آنچه را با خود سازگار نمی‌بیند حذف می‌كند. می‌دانیم كه جنگیدن با تكنولوژی محال است و تمام وجوه هستی انسان كنونی، به تكنولوژی و تقدیر تكنیك بستگی تام و تمام پیدا كردهاند و... اما هنوز نمی‌توانیم باور كنیم كه آینده یك‌سره در اختیار تقدیر تكنولوژی باشد و هنوز گمان می‌بریم سازنده تكنیك انسان است و كنترل آن را در دست دارد. اما دیر زمانی‌ست كه دیگر چنین نیست. امروز این تكنیك است كه بشر را سامان می‌دهد و راه می‌برد و آموزگار اوست. منش و بینش بشر كنونی را تكنولوژی رقم می‌زند. نه تنها مناسبات معیشتی انسان یك‌سره در قلمرو تكنیك است، بلكه اخلاق او روز به روز تكنیكی‌تر می‌شود و تمام شئون عاطفی او دگرگون و با تمدن تكنیكی سازگار شده است. بشر امروز ناچاری و حقارت خود را دریافته است ولی گمان می‌برد با داشتن سهم بیشتری از امكانات تكنیكی نجات پیدا خواهد كرد. تنها عرصه‌هایی كه هنوز كاملاً به تصرف تقدیر تكنولوژیك درنیامده، غرایز ابتدایی بشرند، ولی در همین عرصه‌ها نیز بشر برای رفع و دفع غرایز خود، تكنیكی می‌اندیشد. فی المثل غریزه جنسی را نیز نوعی گرسنگی به حساب می‌آورد نه سرشتی كه مدار بسیاری از عواطف عمیق باشد. در یك كلام، بشر جدیدی در حال ظهور است؛ بشری برآمده از تكنیك و سر سپرده به آن، اما این ظهور چون نسل به نسل تشدید میشود، محسوس نیست. البته اهل تفكر آن را به خوبی حس میكنند و پیرامون آن میاندیشند، اما از كسی كاری ساخته نیست. زیرا امكان انتزاع وجود بشر از تقدیر تكنیكی وجود ندارد. مهم و صد البته دهشتناك این است كه ما نیز روز به روز به سوی این یگانگی با تكنیك و تقدیر تكنیكی پیش میرویم بی‌آنكه كاری از ما ساخته باشد. ما در ساختن و پیش آوردن تكنولوژی و غلبه بخشیدن به تقدیر تكنیك مداخلهای نداشتهایم. ساحت ما ساحت ایمان بوده است. اما امروز ناخواسته در ساحت تقدیر تكنولوژیك مستقر هستیم و شاهدیم كه به طور مستمر، برج و باروهای ایمان در عرصههای مختلف فرو میریزند، بی‌آنكه بتوان آن‌ها را از نو بنیاد كرد. به راستی چگونه انسانی در حال سر برآوردن است؟ و چنین انسانی كه فارغ از هر گونه التزام به ایمان به حوائج تكنیكی خود میاندیشد با ما چه نسبتی دارد كه از طرفی نگران ایمان و نحوه حیات وی بر بسیط خاك هستیم و از طرفی ظهور و انتشار او ما را مضطرب میكند؟ ما طرحی گاه واضح و گاه كم‌رنگ از این انسان عجیب و غریب –انسان تكنولوژیك- در خود میبینیم و دستپاچه و هراسان میشویم. دشوار است كه بگوییم چنین موجودی با ما از چه بابتی شبیه خواهد بود، اما از هم‌اكنون میدانیم كه این موجود در ساحت ایمان به سر نخواهد برد یا لااقل ایمان این موجودِ تكنولوژیك شباهتی به ایمان ما نخواهد داشت. معلوم نیست این پدیده حیرتانگیز با مواریث دینی و معنوی چه راهی در پیش خواهد گرفت. اما مسلم است كه فرصت پرداختن به این عوالم را ندارد و چه بسا كه چنین ساحاتی با این عنوان كه سودی ندارند و در زیست الكترونیكی و تكنیكی مثمر ثمر نیستند یك‌سره حذف و به حاشیه رانده شوند. از هم‌اكنون معلوم است كه اخلاق به معنایی كه بشر تا كنون شناخته و با آن سر و كار داشته در زندگی انسان الكترونیك آینده هیچ شأنی نخواهد داشت و عواطف یكی پس از دیگری ناپدید خواهند شد. هنر هم‌اكنون مغلوب تبلیغات است و تكاپوی ناچیز هنرمندانِ وفادار مانده به ساحت ایمان، از عهده تصرف در عقل و نفس تكنولوژیك برنمیآید و این وضع نشان میدهد كه در آینده هنر نیز از دایره زندگی بشر به بیرون رانده میشود. اگر هم چنین نشود بدون هیچ شك و شبههای هنر و هنرمند در خدمت تام و تمام تقدیر تكنولوژیك درآمده و از ساحت معنا خارج میشوند. این سرنوشت در انتظار شعر و ادبیات و دیگر قلمروهای فرهنگ نیز هست و هر اندازه رسانههای الكترونیكی و میكروالكترونیكیِ فراگیر قدرت بیشتری پیدا كنند، فرهنگ به معنایی كه ما میشناسیم یا محدودتر میشود یا به تصرف تقدیر تكنیك گردن نهاده و بسط و گسترش آن را به عنوان غایت خود می‌پذیرد و به عبارت دیگر قلمرو خود را به تكنولوژی وامیگذارد.

• • •

به هر حال تمدن آینده یك‌سره تمدن صورت است و جز صورت، معنایی مطرح نخواهد بود تا بگوییم میان فلان صورت و بهمان معنا دیالوگ یا چالش برقرار است. صورت به معنای گسترده و عام و شامل به جای هر گونه معنا خواهد نشست و تمام وجوه باطنی و معنوی انسان به صورت تقلیل خواهند یافت و انسان نیز صورتی تكنیكی خواهد بود در كنار دیگر صور تكنولوژیك بی‌آنكه نگران هیچ گونه تقدیری باشد جز تأمین حوائج خود. این كه حكومتها چگونه حكومتهایی خواهند بود، چندان پرسش دشواری نیست. هم‌اكنون حكومتها كم و بیش به یكدیگر شبیهاند و همه در راستای توسعه تكنیك و رسوخ هر چه بیشتر تقدیر تكنولوژیك تكاپو میكنند، مسلماً آن گاه كه این تقدیر تمام انسان‌ها را در یك تراز مستقر كند و اخلاق -یا بهتر بگوییم فقدان اخلاق- نهایی بر جهان سیطره پیدا كند، یا حكومتهای منطقهای و قارهای خواهیم داشت یا حكومتی واحد و جهانی كه انسان میكروالكترونیك را بر اساس لیاقتهای ویژه تكنیكی درجهبندی كرده و حوائج او را بطور جمعی برطرف خواهند كرد. ممكن است گفته شود این گونه احتمالات زیاده از حد نومیدانه و حتی انتزاعی‌ست. بنده چنین اعتراضی را میپذیرم، اما احتمال نمیدهم كه صورت دیگری از حكومت تكنولوژیك متصور باشد. حتی اگر كشورهای جهان به همین صورت فعلی باقی بمانند و مرزها در قارههای مختلف فرو نریزد، باز هم جز این كه متحمل حكومتهای خودكامه تكنولوژیك باشند، فرجام دیگری نخواهند داشت. خودكامگی در ذات تكنولوژی نهفته است وگرنه منابع و درآمدهای ملی اغلب كشورها هماكنون برای تأمین رفاه اجتماعی آنها كافیست. ولی از آنجا كه میتوان با تكیه بر مظاهر تكنیكی و در پناه قهر تكنیك نسبت به كم و كیف زندگی اغلب طبقات فرودست بیاعتنا ماند، بیشتر حكومتها ترجیح میدهند كه قدرت خود را با اختصاص دادن منابع ثروت به خود و وابستگان خود و هزینه كردن آنها در راه حفظ حكومت تا واپسین لحظات بحران، پیش ببرند و به جای حل بحرانها، بر امواج ناشی از آنها سوار باشند. مسلماً میراث شوم حكومتهای فعلی جهان در پناه سیطره تكنیك به آیندگان آنها یعنی خودكامگان آینده خواهد رسید كه هر عنوانی داشته باشند ماهیتاً تفاوتی نخواهند داشت و جز این كه به تقدیر تكنولوژیك گردن بگذارند و در بسط و گسترشِ خودكامگی تكنیكی بكوشند، راهی ندارند. ممكن است گفته شود تا رسیدن به چنین ورطهای چند دهه یا شاید هم یك قرن باقی مانده است. بیشك چنین است، اما این فرصت، فرصتی نیست كه در ضمن آن بتوان از تقدیر تكنولوژیك سرپیچی كرد یا از آن انصراف داد. تمام كشورها، تمام حكومتها و تمام مردم جهان ناگزیر از ادامه دادن راهی هستند كه با انقلاب صنعتی شروع و با قرن بیستم در سراسر جهان فراگیر شد. ما نیز در این میان استثنا نیستیم و سالهاست كه خواسته و ناخواسته در همین راه -كه برای همه غیرقابل بازگشت است- قدم نهاده یا بهتر بگویم از بیم عقب نیفتادن از قافله تمدن -با تقدیر تكنولوژیك همراه شدهایم و همچنان با توابع تمدن تكنیكی كجدار و مریز رفتار میكنیم. به عبارت دیگر سالهاست توقع داریم كه از مزایای تمدن تكنیكی بهرهمند باشیم و از مضار این تمدن در امان. و شگفتآور اینكه علیرغم وقوف به غلبه مضار بر مزایا، هنوز به خود نیامدهایم تا اگر نمیتوانیم خود را بیرون از دایره تقدیر تكنولوژیك ارزیابی كنیم؛ لااقل همچون غرب كه در این تقدیر پیشرو و مقتدای ماست، این راه ناگزیر را با خودآگاهی ادامه بدهیم. به هر حال مشكل در كشورهای اسلامی و متعلق به سنن دینی، مضاعف است و تا مدتها كشاكش سنت و تقدیر سنتی و تكنیكی در این كشورها ادامه خواهد داشت و ریزش مداوم سنت از یك سو و تعمیق سوءاخلاق تكنیكی از سوی دیگر، بر بحرانهای گوناگون این گونه كشورها خواهد افزود بیآنكه راه حلی یافت شود. البته در ساحت «معافیت از تفكر» به نظر خواهد رسید كه رویكرد به سنن معنوی و دینی حتی در تقدیر تكنولوژیك میسر است، اما «تفكر آمادهگر» نشان میدهد كه چنین رویكردهایی همواره بر سطح میلغزد و از حدود اخلاق فردی فراتر نمیرود، زیرا تكنیك عمق را به تصرف درآورده و «معیشت مدرن» بر تمام وجوه و شئون جوامع سنتی حاكم شده است. اگر روی آوردن به اقتصاد دینی فی المثل به سادگی پوشش دینی (حجاب) بود، شاید ما در دهههای آینده سخن خود را در دهان تكنیك مینهادیم (در جوهر آن رسوخ میكردیم) اما هماكنون این تكنولوژیست كه در تمام عرصهها سخن خود را در دهان ما میگذارد و تتمه تعلق ما به دین و معنویت و آداب و سنن دینی و معنوی را به تصرف خود درآورده و ما را به پیش میراند بیآنكه مجال توقف و تأمل به ما بدهد. با ژرف نگریستن در اقتضائات تمدن تكنولوژیك درمییابیم كه دانای آلمان (هیدگر) در چه دهشت و حیرت شگرفی از مواجهه با تقدیر تكنیك به سر میبرد كه میفرمود: «تنها خدا، خدا، خداییست كه میتواند ما را نجات بدهد.»

ای‌ دل! بیا كه تا به پناه خدا رویم زآنچ آستین كوته و دست دراز كرد

تکنیک قارعه

2009-07-11T13:25:00.001+04:30

نوشته یوسف‌علی میرشکاک

قارعه از مصدر «قرع» به معنی فال زدن، قماربازی كردن، اسب را پی كردن، د‌م یا گوش حیوانی را بریدن، چاه زدن، نقب زدن، چیزی را سوراخ كردن، بریدن هر چیزی، شكافتن هر چیزی، گوش كودك یا غلام یا كنیز را سوراخ كردن برای گذاشتن حلقه به علامت بندگی، خواندن هر چیزی، آواز خواندن، فریاد كشیدن، جنگ و غوغا و آشوب، فتنه شدن اعم از فردی و جمعی، به زحمت افتادن و دیگری یا دیگران را به زحمت انداختن، مواقعه، جور و بیداد، به دادگاه كشاندن، دادخواهی كردن، شهادت خواستن، احضار شهود در جایگاه ویژه، خوردن، خوردنی، قسم خوردن به دروغ، گواهی دادن به دروغ در دادگاه، جرم خود را انكار كردن، خودبینی و خودپرستی، كچلی، طاسی سر، طاس شدن پیشانی، خانه و كاشانه، آشیانه، مأوای ابدی، گور و مزار، گورستان بزرگ، قیامت [اعم از صغری و كبری و وسطی و فردی و جمعی و...] زلزله شدید و خسارت‌بار و غیر قابل جبران، طوفان شدیدی كه همه كشتی‌های بزرگ را در هم بشكند، سر كسی را با سنگ خرد كردن، آتش زدن، اصابت كردن تیر به نشانه، در زدن، خطر، به یاد آوردن، دوزخ، بر زمین زدن كسی یا چیزی، غالب شدن، پوست حیوان یا انسانی را كندن، كسی یا گروهی را در آتش سوزاندن، كسب كردن، به دست آوردن هر چیزی، فایده بردن، معامله‌ای كه در آن سود حرام یا حلال برده شود، دیوانِ عالی ملأ اعلی [رستاخیز بی‌پایان و ابدی ایزدیان و آسمانیان كه پیش از نابودی زمین‌ها و آسمان‌های جهان مادی فرا می‌رسد و... و ما القارعة؟ بگذریم! لا اله الا الله] یكی از القاب و عناوین حضرت مولی الموحدین امیر المؤمنین -ارواح الاولین و الآخرین له الفدا- یكی از تجلیات حضرت كلمة الله العلیا سیدة الاولین و الآخرین -روحی فداء لثراك نعالها حتی ابد الابدین- كه در تمام ثانیه‌ها و دقایق و ساعات و هفته‌ها و ماه‌ها و سال‌ها و قرون و اعصار و ادوار و اكوار و عوالم و برازخ و اسماء و اسماء الحسنی، جاری و ساری‌ست و همواره به دو وجه آشكار می‌شود: غضب و رضا [ان الله یغضب لغضب الفاطمة و یرضی لرضاها] خشم سارا (بنت هاران) -سلام الله علیها- بر... الخ، قربانی كردن، ذبح كردن حیوانات اهلی، ذبح فرزندان در راه حق تعالی یا در پیشگاه بتان -این رسم با ظهور قوچ (مظهر حضرت ایندر -علیه السلام) در برابر حضرت برهما -علیه السلام- برافتاد، ختنه كردن بظر به علامت تسلیم شدن در برابر خدای حضرت شموئیل -علیه السلام، ختنه كردن پوست حشفه (غلفه) به نشانه سر سپردگی به حضرت ایندر -علیه السلام- و آمادگی برای جان سپاری در هر لحظه و هر زمانی كه خداوندگار (خلیفة الله) فرمان بدهد. چیزی را ساختن و از آن چیز آسیب دیدن، وسایط و ابزاری تدارك دیدن برای مبارزه با حق -تعالی و تقدس- و توسط همان‌ها از پای در آمدن، وبال پشه‌ای كه نمرود را از پای در آورد. سنگریزه‌ای كه حضرت ذات یار داوود -علیه السلام- را به فرمان روح القدس -علیه السلام- مورد خطاب قرار داد و جالوت لعین را در نبرد از پای درآورد. پیروزی موسی بن عمران -علیهما السلام- بر واپسین فرعون كه از هو الحق زدن ربانی اسلاف خویش به انا الحق نفسانی زدن گرفتار آمده بود. خشنودی حضرت سارا بنت هاران -علیهما السلام- از بشارت جبرائیل -علیه السلام- به تولد اسحاق -علیه السلام. فراهم آوردن بنی اسرائیل (بنی یعقوب -علیهم السلام) گرداگرد برادر صدیق خویش و رهایی آل اسحق -علیهم السلام- از عسرت. شادی و جشن بنو عمران -علیه السلام- پس از نابودی سامری و سامری‌پرستان، پیروزی شعیب -علیه السلام- و رسیدن آل عمران -علیهم السلام- به ارض موعود، معراج مریم بنت عمران -علیها السلام- و بازگشتن عیسی بن مریم -علیهم السلام- از فلك چهارم، فرود آمدن ادریس و الیاس -علیهم السلام، ظهور موسی و هارون -علیهم السلام، معراج موسی بن عمران -علیه السلام، معراج هارون -علیه السلام، ظهور قیامت خفی با شهادت و معراج حضرت شب‍ّر -علیه السلام، ظهور قیامت جلی با شهادت حضرت شبیر و یارانش -علیهم السلام، كربلای عظمی، ظهور حضرت بنیامین -علیه الصلوة و السلام- و وحدت كلمه آل ابراهیم -علیهم السلام- در تمامی جهان و غلبه ملت ابراهیم خلیل الرحمن -علیه الصلوة و السلام- بر جهان و جهانیان، ظهور كربلای اعظم با رجعت حضرت شبیر و یارانش -علیهم الصلوة و السلام- و تداوم انقلاب جهانی آل عمران -علیهم السلام- و فتح هندوستان. شهادت حضرت شبیر و ظهور حضرت شبّر و بر پا شدن قیامت كبری به فرمان حضرت هارون بن عمران -روحی لهم الفدا- و ظهور صراط و میزان و پایان گرفتن مهلت زمین و زمینیان و در افتادن شیاطین جن و انس به دوزخ و رفتن اهل ایمان به فردوس.

• • •

آنچه گفته شد خلاصه‌ای‌ست از معنی قارعه و اما برای توضیح برخی نكات عرض می‌شود كه: برهما برابر است با ابراهام در فارسی كیانی و ابراهیم عبری و افرائیم به قبطی و... -علیه السلام، ایندر یا ایندرا برابر است با ایگدر به مغولی كه معادل با حضرت داوود نبی در د‌ُور نبوت و حضرت ثامن الحجج علی بن موسی الرضا -روحی له الفدا- در د‌ُور ولایت و امامت است. ایندر فرمانروای بهشت هشتم و پادشاه فرشتگان است و هشتمین رودر (تجلی، امام، جانشین) از رودرهای دوازده‌ گانه كه نخستین آنان جناب ویشنو -روحی له الفداست و واپسین آنان حضرت كریشنای دهم -علیه الصلوة و السلام.

یك دهان خواهم به پهنای فلك تا بگویم وصف آن رشك ملك

برای فهم دیگر رموز بسنده است كسی به درگاه حضرت سادس الاسماء الح‍ُسنی [جناب جارِ مستجیر عمران -علیه الصلوة و السلام- در نزد دانایان امت كلیم الله و امت روح الله و امت حبیب الله -علیهم السلام- و حضرت واسادوا -علیه السلام- در نزد برهمائیان هند و حضرت كروسوس -علیه السلام- در نزد دانایان روم باستان و...] پناه ببرد، والسلام.

• • •

و اما حاصل سخن دراز كردن این است كه بنده وقتی عرض می‌كنم تكنولوژی متضمن قارعه است نظر به این كلام الهی دارم: «و لایزال الذین كفروا تصیبهم بما صنعوا قارعة أو ت‍حل قریباً من دارهم حتی یأتی وعد الله إن الله لا یخلف المیعاد» (سوره مباركه رعد، بخشی از آیه شریفه 31). كافی‌ست بدانیم كه میعاد بنا بر اخبار و احادیث اهل بیت عصمت و طهارت -علیهم السلام- به معنی قیامت صغری و ظهور موعود امم حضرت قائم دائم –ارواحنا له الفداست، تا مطلب دستگیرمان شود، ان شاء الله الرحمن. حال در تأیید مدعای خود از قارعه كه بنا بر اعتقاد بنده مستمر و مداوم است، خواننده محترم را به سوره مباركه «الحاقه» ارجاع می‌دهم، در این سوره گرامی از قارعه و دروغ شمرندگان آن چنین یاد شده است: «كذبت ثمود و عاد بالقارعه ۩ فأما ثمود فأهلكوا بال‍طاغیة ۩ و أما عاد فاهلكو بریحٍ صرصرٍ عاتیه ۩ سخ‍ّرها علیهم سبع لیالٍ و ثمانیة أیامٍ حسوماً فتری القوم فیها صرعی كأنهم إعجاز نخلٍ خاویة ۩ فهل تری لهم من باقیه ۩ و جآء فرعون...» الی پایان سوره مباركه. بسنده است در این سوره عزیز تأمل كنیم تا دریابیم كه نه تنها قوم ثمود و قوم عاد، بلكه فرعون و قومش و به فرجام، مردمانِ واپسین دور از ادوار آخر الزمان با قارعه خداوندی از بین رفته‌اند و خواهند رفت، به هر حال قارعه برای كافران حسرت و برای مومنان حق الیقین است، زیرا كافر به سوی غضب الله الرحمن رهسپار است و مومن به سوی رضای وی -جل و علا.

قارعه عذاب واقع است و رحمت محتوم. آنجا كه «عذاب واقع» است به تعبیر سوره مباركه «المعارج» (سوره پیش از الحاقه) برای كفار است و دفع ‌كننده‌ای ندارد، زیرا خداوند ذی المعارج آن را پی افكنده كه رسیدن به رضای حضرتش پنجاه هزار سال صوری و ظاهری (این جهانی) به طول می‌انجامد. البته به قول حضرت ختمی مرتبت -علیه الصلوة و السلام- برخی از اهل ایمان با دو ركعت نماز خالصانه پنجاه هزار سال را پشت سر می‌گذارند، لیك این گروه فئه قلیله‌اند كه به لطف حضرت حق -جل و علا- به حقیقت «الصلوة معراج المؤمن» نائل می‌شوند و به غایت و حاقِ «المؤمن مرآة المومن» می‌رسند؛ به هر حال كفار قارعه را محال و بعید می‌انگارند (إنهم یرونه بعیدا) اما اهل ایمان آن را محتوم و قطعی و یقینی می‌دانند (و نراه قریبا). فراموش نفرمایید كه قارعه وجوه گوناگون دارد (فردی، جمعی، جزئی، كلی، ملكی، ملكوتی) و این وجوه گوناگون در سیر مرتبت عمده (صغری، وسطی، كبری) ظهور كرده و می‌كنند تا آن گاه كه نوبت به قیامت عظمی و دیوان (دادگاه) ملأ اعلی برسد. مطالعه سوره مباركه المعارج، مخاطب محترم را در فهم دقیق‌تر وجوه و مراتب قارعه (عذاب واقع) یاری خواهد كرد.

قارعه (عذاب واقع) بارها به صورت جزئی (در میان امم مختلف) و چند بار به صورت كلی و جهانی اتفاق افتاده كه در دور نبوت، طوفان جهانگیری كه به دعای حضرت نوح -علیه الصلوة و السلام- پیش آمد یكی از نمونه‌های آن است (سوره نوح -علیه السلام- پس از سوره مباركه المعارج قرار دارد، مخاطب محترم می‌تواند با مراجعه به این سوره عزیز مطلب را دقیق‌تر متوجه شود). در این سوره و در دیگر سوره‌های كلام الهی متوجه می‌شویم كه گاهی مال و ولد موجب قارعه می‌شوند و كفار با غره شدن به فراوانی عِده (اولاد) و عُده (مال و امكانات) سر به طغیان برمی‌دارند (نوح -علیه السلام- آیه 21 و 22 و 23) و صورت غالب مردم را گمراه می‌كنند و خود نیز با گناهان روزافزون به گمراهی بیشتر دچار شده و پیشاپیش روانه دوزخ می‌شوند (همان سوره آیه 24 و 25).

چرا قارعه (عذاب واقع و محتوم) پیش می‌آید؟ پاسخ این پرسش را در نفرین (دعای بد، دادخواهی، تفیر چپ) حضرت نوح -علیه السلام- می‌توان یافت: «و قال نوح رب لا تذر علی الارض‌ من الكافرین‌ دی‍ّارا ۩ إنك إن تذرهم ی‍ُضلوا عبادك و لایلدوا إلا فاجراً كفارا ۩». آیا كفار روزگار ما جز این كه بندگان خداوند تبارك و تعالی را گمراه كنند و فاجران ناسپاس به دنیا بیاورند، خاصیت دیگری هم دارند؟ خیر! بنابراین طوفان دیگری در انتظار آن‌هاست كه مشتمل بر موت اسود و موت اصفر و موت احمر است،‌ ولی آن گروه اندك‌شماری كه علی‌رغم بی‌هنری فاجران ناسپاس،‌ هنر هنرهای ایزدی و آسمانی (ایمان) را به لطف حضرت حق -جل و علا- پیشه كرده‌اند،‌ همچون آبا و اجداد باستانی خود كه سوار بر كشتی، طوفان را پشت سر نهادند،‌ نجات پیدا می‌كنند.

القارعه

2009-07-11T13:24:00.001+04:30

بسم الله الرحمن الرحیم
القارعة ۩
ما القارعة ۩
و ما ادریك ما القارعة ۩

قارعه از مصدر «قرع» به معنی فال زدن، قماربازی كردن، اسب را پی كردن، د‌م یا گوش حیوانی را بریدن، چاه زدن، نقب زدن، چیزی را سوراخ كردن، بریدن هر چیزی، شكافتن هر چیزی، گوش كودك یا غلام یا كنیز را سوراخ كردن برای گذاشتن حلقه به علامت بندگی، خواندن هر چیزی، آواز خواندن، فریاد كشیدن، جنگ و غوغا و آشوب، فتنه شدن اعم از فردی و جمعی، به زحمت افتادن و دیگری یا دیگران را به زحمت انداختن، مواقعه، جور و بیداد، به دادگاه كشاندن، دادخواهی كردن، شهادت خواستن، احضار شهود درجایگاه ویژه، خوردن، خوردنی، قسم خوردن به دروغ، گواهی دادن به دروغ در دادگاه، جرم خود را انكار كردن، خودبینی و خودپرستی، كچلی، طاسی سر، طاس شدن پیشانی، خانه و كاشانه، آشیانه، مأوای ابدی، گور و مزار، گورستان بزرگ، قیامت [اعم از صغری و كبری و وسطی و فردی و جمعی و...] زلزله شدید و خسارتبار و غیر قابل جبران، طوفان شدیدی كه همه كشتیهای بزرگ را در هم بشكند، سر كسی را با سنگ خرد كردن، آتش زدن، اصابت كردن تیر به نشانه، در زدن، خطر، به یاد آوردن، دوزخ، بر زمین زدن كسی یا چیزی، غالب شدن، پوست حیوان یا انسانی را كندن، كسی یا گروهی را در آتش سوزاندن، كسب كردن، به دست آوردن هر چیزی، فایده بردن، معامله‌ای كه در آن سود حرام یا حلال برده شود، دیوانِ عالی ملأ اعلی [رستاخیز بی‌پایان و ابدی ایزدیان و آسمانیان كه پیش از نابودی زمینها و آسمانهای جهان مادی فرا می‌رسد و... و ما القارعة؟ بگذریم! لا اله الا الله] یكی از القاب و عناوین حضرت مولی الموحدین امیر المؤمنین -ارواح الاولین و الآخرین له الفدا- یكی از تجلیات حضرت كلمة الله العلیا سیدة الاولین و الآخرین -روحی فداء لثراك نعالها حتی ابد الابدین- كه در تمام ثانیه‌ها و دقایق و ساعات و هفته‌ها و ماهها و سالها و قرون و اعصار و ادوار و اكوار و عوالم و برازخ و اسماء و اسماء الحسنی، جاری و ساریست و همواره به دو وجه آشكار می‌شود: غضب و رضا [ان الله یغضب لغضب الفاطمة و یرضی لرضاها] خشم سارا (بنت هاران) -سلام الله علیها بر... الخ، قربانی كردن، ذبح كردن حیوانات اهلی، ذبح فرزندان در راه حق تعالی یا در پیشگاه بتان -این رسم با ظهور قوچ (مظهر حضرت ایندر -علیه السلام) در برابر حضرات برهما -علیه السلام- برافتاد، ختنه كردن بظر به علامت تسلیم شدن در برابر خدای حضرت شموئیل -علیه السلام، ختنه كردن پوست حشفه (غلفه) به نشانه سر سپردگی به حضرت ایندر -علیه السلام- و آمادگی برای جان سپاری در هر لحظه و هر زمانی كه خداوندگار (خلیفة الله) فرمان بدهد. چیزی را ساختن و از آن چیز آسیب دیدن، وسایط و ابزاری تدارك دیدن برای مبارزه با حق -تعالی و تقدس- و توسط همانها از پای در آمدن، وبال پشه‌ای كه نمرود را از پای در آورد. سنگریزه‌ای كه حضرت ذات یار داوود -علیه السلام- را به فرمان روح القدس -علیه السلام- مورد خطاب قرار داد و جالوت لعین را در نبرد از پای درآورد. پیروزی موسی بن عمران -علیهما السلام- بر واپسین فرعون كه از هو الحق زدن ربانی اسلاف خویش به انا الحق نفسانی زدن گرفتار آمده بود. خشنودی حضرت سارا بنت هاران -علیهما السلام- از بشارت جبرائیل -علیه السلام- به تولد اسحاق -علیه السلام. فراهم آوردن بنی اسرائیل (بنی یعقوب -علیهم السلام) گرداگرد برادر صدیق خویش و رهایی آل اسحق -علیهم السلام- از عسرت. شادی و جشن بنو عمران -علیه السلام- پس از نابودی سامری و سامریپرستان، پیروزی شعیب -علیه السلام- و رسیدن آل عمران -علیهم السلام- به ارض موعود، معراج مریم بنت عمران -علیها السلام- و بازگشتن عیسی بن مریم -علیهم السلام- از فلك چهارم، فرود آمدن ادریس و الیاس -علیهم السلام، ظهور موسی و هارون -علیهم السلام، معراج موسی بن عمران -علیه السلام، معراج هارون -علیه السلام، ظهور قیامت خفی با شهادت و معراج حضرت شب‍ّر -علیه السلام، ظهور قیامت جلی با شهادت حضرت شبیر و یارانش -علیهم السلام، كربلای عظمی، ظهور حضرت بنیامین -علیه الصلوة و السلام- و وحدت كلمه آل ابراهیم -علیهم السلام- در تمامی جهان و غلبه ملت ابراهیم خلیل الرحمن -علیه الصلوة و السلام- بر جهان و جهانیان، ظهور كربلای اعظم با رجعت حضرت شبیر و یارانش -علیهم الصلوة و السلام- و تداوم انقلاب جهانی آل عمران -علیهم السلام- و فتح هندوستان. شهادت حضرت شبیر و ظهور حضرت شبّر و بر پا شدن قیامت كبری به فرمان حضرت هارون بن عمران -روحی لهم الفدا- و ظهور صراط و میزان و پایان گرفتن مهلت زمین و زمینیان و در افتادن شیاطین جن و انس به دوزخ و رفتن اهل ایمان به فردوس.

• • •

آنچه گفته شد خلاصه‌ایست از معنی قارعه و اما برای توضیح برخی نكات عرض می‌شود كه: برهما برابر است با ابراهام در فارسی كیانی و ابراهیم عبری و افرائیم به قبطی و... -علیه السلام، ایندر یا ایندرا برابر است با ایگدر به مغولی كه معادل با حضرت داوود نبی در د‌ُور نبوت و حضرت ثامن الحجج علی بن موسی الرضا -روحی له الفدا- در د‌ُور ولایت و امامت است. ایندر فرمانروای بهشت هشتم و پادشاه فرشتگان است و هشتمین رودر (تجلی، امام، جانشین) از رودرهای دوازده‌ گانه كه نخستین آنان جناب ویشنو -روحی له الفداست و واپسین آنان حضرت كریشنای دهم -علیه الصلوة و السلام.

یك دهان خواهم به پهنای فلك تا بگویم وصف آن رشك ملك

• • •

و اما حاصل سخن دراز كردن این است كه بنده وقتی عرض می‌كنم تكنولوژی متضمن قارعه است نظر به این كلام الهی دارم: «و لایزال الذین كفروا تصیبهم بما صنعوا قارعة أو ت‍حل قریباً من دارهم حتی یأتی وعد الله إن الله لا یخلف المیعاد» (سوره مباركه رعد، بخشی از آیه شریفه 31). كافیست بدانیم كه میعاد بنا بر اخبار و احادیث اهل بیت عصمت و طهارت -علیهم السلام- به معنی قیامت صغری و ظهور موعود امم حضرت قائم دائم –ارواحنا له الفداست، تا مطلب دستگیرمان شود، ان شاء الله الرحمن. حال در تأیید مدعای خود از قارعه كه بنا بر اعتقاد بنده مستمر و مداوم است، خواننده محترم را به سوره مباركه «الحاقة» ارجاع می‌دهم، در این سوره گرامی از قارعه و دروغ شمرندگان آن چنین یاد شده است: «كذبت ثمود و عاد بالقارعه ۩ فأما ثمود فأهلكوا بال‍طاغیة ۩ و أما عاد فاهلكو بریحٍ صرصرٍ عاتیه ۩ سخ‍ّرها علیهم سبع لیالٍ و ثمانیة أیامٍ حسوماً فتری القوم فیها صرعی كأنهم إعجاز نخلٍ خاویة ۩ فهل تری لهم من باقیه ۩ و جآء فرعون...» الی پایان سوره مباركه. بسنده است در این سوره عزیز تأمل كنیم تا دریابیم كه نه تنها قوم ثمود و قوم عاد، بلكه فرعون و قومش و به فرجام، مردمانِ واپسین دور از ادوار آخر الزمان با قارعه خداوندی از بین رفته‌اند و خواهند رفت، به هر حال قارعه برای كافران حسرت و برای مومنان حق الیقین است، زیرا كافر به سوی غضب الله الرحمن رهسپار است و مومن به سوی رضای وی -جل و علا.

قارعه عذاب واقع است و رحمت محتوم. آنجا كه «عذاب واقع» است به تعبیر سوره مباركه «المعارج» (سوره پیش از الحاقه) برای كفار است و دفع‌كننده‌ای ندارد، زیرا خداوند ذی المعارج آن را پی افكنده كه رسیدن به رضای حضرتش پنجاه هزار سال صوری و ظاهری (این جهانی) به طول می‌انجامد. البته به قول حضرت ختمی مرتبت -علیه الصلوة و السلام- برخی از اهل ایمان با دو ركعت نماز خالصانه پنجاه هزار سال را پشت سر می‌گذارند، لیك این گروه فئه قلیله‌اند كه به لطف حضرت حق -جل و علا- به حقیقت «الصلوة معراج المؤمن» نائل می‌شوند و به غایت و حاقِ «المؤمن مرآة المومن» می‌رسند؛ به هر حال كفار قارعه را محال و بعید می‌انگارند (إنهم یرونه بعیدا) اما اهل ایمان آن را محتوم و قطعی و یقینی می‌دانند (و نراه قریبا). فراموش نفرمایید كه قارعه وجوه گوناگون دارد (فردی، جمعی، جزئی، كلی، ملكی، ملكوتی) و این وجوه گوناگون در سیر مرتبت عمده (صغری، وسطی، كبری) ظهور كرده و می‌كنند تا آن گاه كه نوبت به قیامت عظمی و دیوان (دادگاه) ملأ اعلی برسد. مطالعه سوره مباركه المعارج، مخاطب محترم را در فهم دقیق‌تر وجوه و مراتب قارعه (عذاب واقع) یاری خواهد كرد.

قارعه (عذاب واقع) بارها به صورت جزئی (در میان امم مختلف) و چند بار به صورت كلی و جهانی اتفاق افتاده كه در دور نبوت، طوفان جهانگیری كه به دعای حضرت نوح -علیه الصلوة و السلام- پیش آمد یكی از نمونه‌های آن است (سوره نوح -علیه السلام- پس از سوره مباركه المعارج قرار دارد، مخاطب محترم می‌تواند با مراجعه به این سوره عزیز مطلب را دقیق‌تر متوجه شود). در این سوره و در دیگر سوره‌های كلام الهی متوجه می‌شویم كه گاهی مال و ولد موجب قارعه می‌شوند و كفار با غره شدن به فراوانی عِده (اولاد) و عُده (مال و امكانات) سر به طغیان بر می‌دارند (نوح -علیه السلام- آیه 21 و 22 و 23) و صورت غالب مردم را گمراه می‌كنند و خود نیز با گناهان روزافزون به گمراهی بیشتر دچار شده و پیشاپیش روانه دوزخ می‌شوند (همان سوره آیه 24 و 25).

نوشته یوسف‌علی میرشکاک

سیاست‌زدگی

2009-07-11T13:20:00.001+04:30

نوشته یوسف‌علی میرشکاک

دلهره‌انگیزتر از تكنولوژی و تمدن تكنولوژیك‏، موقعیت اقوامی‌ست كه جز تقلید از آداب و رسوم ظاهراً متناسب با تمدن تكنیكی هیچ راهی پیش رو ندارند. این اقوام صد سال است كه در طریق تقلید تكاپو می‌كنند، اما هنوز در همان نقطه اول قرار دارند،‌ قراری كه عین بی‌قراری و بركندگی و پراكندگیِ خاطر و تشویش و نابسامانی‌ست. تقلید و فلك‌زدگی توأمان‌اند و اقوامی كه پس از یك قرن فلك‌زدگی، كم و بیش دریافته‌اند كه امكان رهایی از این وضع وجود ندارد، چاره كار را در آن دیده‌اند كه جز بستن بار خود و پی گرفتن كار خود، به چیز دیگری نیندیشند، و مگر در عالم فلك‌زدگی به چه چیزی می‌توان اندیشید؟ در چنین عالمی نه از اندیشه كاری بر می‌آید و نه آنان كه اندیشه‌ای دارند یا پرسشی اندیشمندانه مطرح می‌كنند،‌ اعتنایی برمی‌انگیزند. در عالم فلك‌زدگی جز «پرسش سیاسی» پرسش دیگری مطرح نیست و چنین پرسشی جز «تحز‌ب» پاسخی ندارد و این وضع بر تمام اقوام و تمام كشورهای جهان حاكم است. با این تفاوت كه در كشورهای فقیر «تحز‌ب» و «سیاست‌زدگی» چهره‌ای تراژیك و سوگناك دارد و در كشورهای ثروتمند چهره‌ای دراماتیك و نمایشی. در كشورهای فقیر،‌ سیاست‌زدگی راه گریز از فلك‌زدگی تصور و توه‍م می‌شود و عوام بیچاره را می‌شوراند و به جان یكدیگر می‌اندازد تا در تاریكی سرنوشت كوركورانه مبارزه‌ای را دنبال كنند كه هیچ فرجامی ندارد، اما در كشورهای ثروتمند یا بهتر بگویم كشورهایی كه در وضع تقلید تكنیكی به سر نمی‌برند،‌ سیاست‌زدگی روشمند و تابع قوانین و قواعد متناسب با زندگی اقتصادی‌ست و همگان می‌دانند كه در یك بازی شركت دارند و از موازین بازی سیاست تخطی نمی‌كنند. این كه در جهان سوم هنوز درنیافته‌اند كه سیاست و سیاست‌زدگی بازی‌ست و همچنان آرمانهای كهن و هزاران ساله را در این بازی دخالت می‌دهند، به این سبب است كه مغلوب «توه‍م رهایی» و «پندار دگرگونی»‌اند و نمی‌دانند كه در تمدن تكنولوژیك، رهایی -اعم از فردی و جمعی- و دگرگونی-اعم از سیاسی و اقتصادی- در افق محال قرار دارند. آیا به راستی چنین است؟ آری و دلهره‌انگیزی تكنولوژی و تمدن تكنولوژیك در همین جاست كه رهایی و دگرگونی را محال كرده و فرد و جمع را به یوغی بسته‌اند كه گریز از آن غیر ممكن است و اگر وضع اقوام جهان سوم و كشورهای فقیر دلهره‌انگیزتر به نظر می‌رسد، از این روست كه در پی محال رهسپارند. اگر به تأسیس تكنیك و علوم تكنیكی برسند و در تاریخ جدید سهیم و شریك شوند، یك‌سره دچار دگردیسی شده و مستغرق و مستهلك در غرب خواهند شد و اگر در ساحت مصرف تكنیك بمانند جز پذیرفتن فرسایش مدام و تحمل بحران هوی‍ت‌ِ مستمر، ‌در فرایند تقلید روزافزون از غرب‌ راهی ندارند. كافی‌ست با خود خلوت كنیم و فارغ از هر گونه سیاست‌زدگی به وضع یكایك كشورهای غنی و فقیر بیندیشیم و آینده آن‌ها را رصد كنیم تا در یابیم كه تكنولوژی چگونه تمام بشریت را به تصرف خود در آورده و همه تمدن‌ها را ناگزیر كرده است كه ماده‌ای برای پذیرفتن صورت تمدن غرب باشند. بسیارند كسانی كه چنین فرجامی را خوش نمی‌دارند، اما راهی برای گریز از این فرجام وجود ندارد و هر جا كه سركشی از پذیرفتن این فرجام پا پیش نهاده، ‌جز عسرت حاصلی نداشته است. به عبارت دیگر تكنولوژی و تمدن تكنولوژیك به جایی رسیده و تمام بشریت را به جایی رسانده كه راه هر گونه چون و چرا در عمل بسته است و هر كسی با هر دین و آیین و مذهب و مشربی،‌ ناگزیر باید با آن كنار بیاید و به مناسبات فراگیر و جهان‌شمول آن گردن بگذارد. در برابر تكنولوژی و تمدن تكنولوژیك نمی‌توان از اختیار و انتخاب سخن به میان آورد. حتی پرهیز از كمترین صو‌ر‌ِ آن به دشواری میس‍ر است. زیرا پرهیز و اختیار و انتخاب هنگامی می‌توانند بروز و ظهور داشته باشند كه «فردیت» ممكن باشد، حال آنكه تكنولوژی و تمدن تكنولوژیك «فردیت» را در تمام ساحات آن مغلوب «جمعیت» كرده و جز در اعماق ذهن و ضمیر شأنی برای آن باقی نگذاشته‌ و راز بزرگ تكنولوژی در همین جاست كه در جانب «نفس اماره جمعی» قرار دارد و «نفس اماره جمعی» را به جانبداری از خود بر می‌انگیزد و فرد همواره یا تابع جمع است یا منحل در جمع یا عاجز از رویارویی با جمع و در مجموع مغلوب خواست و اراده آن؛ خواست و اراده‌ای كه اكنون در سراسر زمین یك‌پارچه است و بی‌آنكه به ماهیت تكنولوژی یا فرجام تمدن تكنولوژیك بیندیشد، تأمین حوائج خود را دنبال می‌كند یا دقیق‌تر و دلخراش‌تر عنوان كنیم جز تأمین حوائج خود هیچ كیش و آئینی ندارد؛ حوائجی كه با تكنولوژی هم‌تافت شده‌اند و حتی تصو‌ر انتزاع آنها از تمدن تكنولوژیك ممتنع به نظر می‌رسد. تو گویی بشر از آغاز پیدایش نیازمند و وابسته به صو‌ر خرد و كلان تكنیكی بوده و در سایه تكنولوژی می‌زیسته است.

• • •

در برابر تكنولوژی و تمدن هم‌ترازكننده آن پرسش «چه باید كرد» غیر قابل مطرح شدن است؛ البته برای ما كه خواسته و ناخواسته مغلوب این تمدن واقع شده‌ایم؛ نه برای آیندگان و به ویژه آیندگانی از آن دست كه تمام ادیان و مذاهب بشارت ظهور آنان را داده‌اند. آنان در جانب ایمان قرار دارند و از عهده رویارویی و مقابله با «نفس اماره جمعی» بر می‌آیند و بی‌گمان تمدنی تأسیس خواهند كرد كه ورای تمدن زبون‌اندیش كنونی ماست. اما تا آن روز كه فرا رسیدن آن معلوم نیست باید دست روی دست گذاشت و خاموش ماند؟ مسلماً آنان را كه رو به سوی ایمان دارند نمی‌توان به خاموشی فرا خواند و انسان مؤمن ذاتاً در قلمرویی قرار دارد كه خاموشی و فراموشی را بر نمی‌تابد و كم و بیش مهی‍ای «جهاد» است. اما چگونه باید «جهاد» كرد و مجاهده در غوغای سرسام‌آور تمدن تكنولوژیك،‌ چگونه صورت می‌بندد؟ ما این را می‌دانیم كه تكنولوژی و تمدن تكنولوژیك با عدل و داد هیچ نسبتی ندارند و لازمه هر گونه جهاد عدالت است. لاجرم «جهاد ایمانیان» نمی‌تواند با مساعی سیاست‌زدگان همراه باشد. زیرا سیاست‌زده فارغ از عدل و داد است و جز به برد و باخت نمی‌اندیشد و آنچه انسان ایمانی به آن می‌اندیشد «گشایش اخروی» است. بی‌گمان «گشایش اخروی» آن هم به معنی فراگیر و جمعی دشوار است، زیرا تقدیر تكنولوژیك تقریباً در همه جای جهان و بر تمام شئون مادی و معنوی بشر غلبه كرده است. تا آنجا كه می‌توان گفت هم‌اكنون این تقدیر -تقدیر تكنولوژیك- بشر را سراسیمه به پیش می‌راند و ره‌آموز تمام امور بشر، این تقدیر است. اما حق -جل و علا- میعادی با بشر دارد و به حكم «ان ‌الله لم یخلف المیعاد» نه زمین از حجت خالی‌ست و نه راه رویكرد به ایمان بسته است. اما این قدر هست كه برای طی طریق ایمان، بدان معنا كه نخست ‌«فرد آمدن» را در پی داشته باشد و پس از آن، استعداد بر هم زدن «حوالت تكنیكی» را فراهم كند، فعلاً با دشواری مواجهیم. این كه دشواری‌های موجود نتیجه قهر و استیلای تكنیك است،‌ بدیهی‌ست؛ نكته مهم این است كه ما نخست باید نسبت خود را در «ساحت‌ِ فردیت» با ایمان از یك سو و با تقدیر تكنولوژیك از سوی دیگر معلوم كنیم. مسلماً با شعار و موعظه و تقلید و تحز‌ب نخواهیم توانست نسبت خود را با تقدیر تكنولوژیك معلوم كنیم. مسئله فراتر از اتخاذ موضعی سیاسی یا اخلاقی در برابر تكنولوژی‌ست. ما باید در جست‌وجوی راهی باشیم كه بتواند از عهده تبیین فرجام تكنولوژی و تقدیر آن برآید، وگرنه نسل به نسل، هم از حیث‌ِ كم‍ی و هم از حیث كیفی لطمات بیشتری خواهیم دید.‌ تأمل در صد سال گذشته می‌تواند طرحی از صد سال آینده پیش روی ما بگذارد. تكنولوژی و تمدن تكنولوژیك پیش از آنكه ما به ماهیت یا غایت آنها بیندیشیم فرود آمده و همه جا و همه چیز را تسخیر كرده‌اند، پس امكان دفع و رفع تقدیر تكنولوژیك میسر نیست مگر این كه ژرف‌ترین قلمرو وجود انسان یعنی باطن و قلب او را از دسترس تصرف عالم تكنیك در امان نگه بداریم. چگونه چنین چیزی ممكن است؟ با رویكرد به عدل و داد و پیش گرفتن دادگری در تمام عرصه‌ها و جهاد در راه ایجاد برابری و تساوی. انسان در ژرفای وجود خود نسبتی با عدالت دارد كه اگر در «ساحت صورت» با این نسبت مواجه شود، خود به خود از حیث باطن به جانب ایمان و اهل ایمان كشیده می‌شود. من به جرأت می‌گویم آنچه بشر امروز را به هیچ سوی بی‌اخلاقی و فقدان التزام به خیر و نیكی و گسستن عهد خود با دین و دیانت كشانده،‌ نابرابری و ستمی‌ست كه در سیر توسعه تكنیكی ناگزیر و لازم جلوه داده می‌شود. در این كه تكنولوژی و تمدن تكنیكی جز با دنیا و «گشایش دنیوی» نسبتی ندارد هیچ شك و شبهه‌ای نمی‌توان داشت،‌ اما اگر ما به معنای حقیقی كلمه، به اسلام و آن گاه به ایمان رسیده و در ساحت اخلاص مستقر شده باشیم، با تعمیم گشایش دنیوی و پیش گرفتن عدالت در این گشایش، می‌توانیم راه «گشایش اخروی» را بار دیگر باز كرده و مؤسس مدینه‌ای باشیم كه تقدیر تكنولوژیك را متزلزل كند.

• • •

شاید گفته شود كه تأسیس چنین مدینه‌ای در توان ما نیست و جز موعود امم حضرت بقیة ‌الله ‌الاعظم –ارواحنا له‌ الفدا-‌ كسی از عهده چنین كاری بر نمی‌آید. اما باید بدانیم كه آن حضرت -علیه الصلوة و الس‍لام- چنین مدینه‌ای را نه در حدود یك سرزمین،‌ بلكه در تمام جهان تأسیس خواهد فرمود. آن هم با مبارزه و جهادی سریع و فشرده،‌ كه طبق روایات و اخبار «هشت ماه» بیشتر به طول نخواهد انجامید. آیا ما كه خود را شیعیان و منتظران آن جان جهان قلمداد می‌كنیم،‌ می‌توانیم در حرف و سخن رو به جانب «ساحت شرقی وجود» داشته باشیم و در عمل همان راهی را در پیش بگیریم كه رهروان «ساحت غربی وجود» در آن پیش‌گام بوده و لااقل سه قرن است كه در «افق گشایش دنیوی» سرآمد شده‌اند؟ آنها به خوبی می‌دانند كه چگونه ما و همانندان ما را در تكاپوهای بی‌حاصل «توسعه تكنیك» گرفتار كرده و هم رویكرد به «گشایش اخروی»‌ را غیر ممكن جلوه داده و هم شرایط «گشایش دنیوی‌» را بدان گونه كه دلخواه آن‌هاست‌ بر ما تحمیل كنند. اگر قاعده توسعه تكنیكی در جامعه‌ای همچون جامعه ما،‌ همان قاعده‌ای باشد كه در تمام جهان كنونی متداول است،‌ نخواهیم توانست هیچ استثنایی در برابر‌‌ آن بگذاریم،‌ زیرا تكنولوژی در تمام جهان تبدیل به ایدئولوژی شده و تمدن و اخلاق و جهان‌بینی ویژه خود را تسر‌ی می‌دهد و با خود به همه جا می‌برد و به هیچ شرط و استثنایی گردن نمی‌گذارد. بنابراین اهل ایمان‌،‌ باید مراقب و مواظب خود و عواقب كارهای خود باشند و از هم‌رنگ شدن با «صورت غالب» بپرهیزند. دست شستن از مجاهده با «نفس اماره فردی» و تبعیت از «نفس اماره جمعی» به بهانه هم‌رنگ شدن با زمانه و هماهنگی با ازدحام نفوس،‌ فریب اهریمن است. به ظاهر ناگزیر از پذیرفتن ولایت تكنولوژی شده‌ایم ولی آیا مهار باطن خود را نیز باید به دست این «قارعه» بسپاریم؟

دیالوگ: «بستگی داره»

2009-07-08T18:23:00.002+04:30

- «نگران نباش سامانه پرداخت می‌کنه»!

- چی؟

- می‌گم: «نگران نباش سامانه پرداخت می‌کنه»!

- گند بزنن به این تبلیغات. آدم بعضی، نه، همه این تبلیغاتو، می‌بینه حالش از هر چی زندگیه به هم می‌خوره.

- نبین!

- نبینم؟

- آره نبین. مجبور نیستی که بشینی پای تلویزیون و «آگهی بازرگانی» -دنگ دینگ دونگ- ببینی.

- آره مجبور نیستم، اما این، منظورم این تبلیغات فقط تو تلویزیون نیست، هر جا پا میذاری همینه. شکلش فقط فرق می‌کنه. تو خیابون راه می‌ری پارچه نوشته‌ن فلان و بهمان... همینه. چیپس مثلاً می‌خری روش نوشته «ارزش غذایی... همه چیز خوب دنیا!» اصلاً می‌دونی مشکل من چیه؟ این که هی می‌خوان خوشبختی رو حقنه کنن بهت. «تو بهترینی!»، «ما برای تو بهترین‌ها را در نظر گرفته‌ایم!»، «تو خوشبختی!»...

- صبر کن! خب...؟

- خب که چی؟

- خب که چه اشکالی داره بگن تو بهترینی؟

- گند بزنن به تو! خب من بهترین نیستم و نمی‌خوام باشم. می‌فهمی اینو؟ نمی‌فهمی که!

- هی! توهین نکن!

- من بهترین نیستم. من نمی‌خوام بهترین باشم چون نیستم. نمی‌خوام یکی هی بیاد بهم بگه: «آی ببین زندگی چه زیباست» ولو غیر مستقیم، ولو برای تبلیغ پودر کیک کوفتیش! من خودمو می‌شناسم، می‌فهمی؟ خودمو می‌شناسم. می‌دونم چه عربده مستانه‌ای‌ام...

- چی؟!

- می‌دونم چه خریم... چند مرده حلاجم. می‌دونم به چه اندازه «کثیفم» و به چه اندازه کثیف نیستم...

- باریکلا!

- تو اینا رو نمی‌فهمی.

- هوم...! البته اهمیتی نداره! همین که خودت بفهمی کافیه. نه؟

- نمی‌دونم... یعنی نیست! منظورم اینه که تا کی باید این جوری درد بکشیم؟ این که هی هلت بدن جلو، هی بگن، بخوان همه چیزو آرمانی کنن، حتی چیپسو! فکرشو بکن! سخت نیست؟

- بستگی داره.

- به چی بستگی داره؟

بعدی »

شرح صدر

بلوغ

روزانه پادگان

ارشد گروهان

دلتنگی‌های نقاش خیابان چهل و هشتم*

نوشتن از چیزهایی که وجود ندارند - دو

نوشتن از چیزهایی که وجود ندارند - یک

آخر تو هم

چنین زیستنی…

کاش…

وصف دوست (9): «وحید رضایی»

چکیده زندگی

وصف دوست (8): «میثم دعایی»

وصف دوست (7): «محمود نوری»

وصف دوست (6): «پرویز صدیق»

شعری از

تصویرسازی

تقصیر تو نیست

عکاسی‌های رضا 2

عکاسی‌های رضا

قبول دعوت

کشیدن چیزهایی که وجود ندارند: پنجره

افسانه‌های امروزی

Antiwar.com

بدان ای فرزند!

عروسک کوکی

وصف دوست (5): «علی‌رضا کاظمی»

ایمان

وصف دوست (4): «خودم!»

سوغات

[Or] expo

A4 + Roller Pen - No. 5

انار

وصف دوست (3): «سعید برزگری»

تایپوگرافی

وصف دوست (2): «رضا حشمتی»

همکاری با موندریان

دعوت

«به نام پیوند دهنده قلب‌ها»

وصف دوست (1): «ایمان پورقلی‌زاده»

اسطوره و انحطاط

بررسی تطبیقی کنش و منش فرد و جمع در آژانس شیشه‌ای، هفت سامورایی و ماجرای نیمروز*

از سایت «شهروند امروز»

از سایت «ایران اهدا»

دیالوگ: «تو فکر می‌کنی باید کاری بکنی؟»

یوسف‌علی میرشکاک

سنت مدرنیته هویت (3)

سنت مدرنیته هویت (2)

سنت مدرنیته هویت (1)

انسان و تکنولوژی

تکنیک قارعه

القارعه

سیاست‌زدگی

دیالوگ: «بستگی داره»

بررسی تطبیقی کنش و منش فرد و جمع در
آژانس شیشه‌ای، هفت سامورایی و ماجرای نیمروز*